Adapted from a Burmese-language post by Htet Naung Oo (Part 1)

Mandalay was founded in 1857, but people had lived on its ground for more than a century before. Two waves of war captives, Thai from Ayutthaya and then Rakhine from Arakan, settled in the area under the Konbaung kings. The second wave included Muslim artisans and soldiers whose descendants and mosques are part of Mandalay’s history.

The background: Alaungpaya’s last campaign

King Alaungpaya took the throne in 1752 and united the country, but Ayutthaya (Siam) remained out of reach. He marched on it in 1758 and withdrew when the rains came. In 1759–60 he tried again, and Ayutthaya resisted fiercely.

In the traditional account, the king ordered the city gate blasted open with cannon. The fuse would not light, so the impatient king lit it himself, and the gun burst and wounded him badly. His sons and ministers withdrew toward Burma, and he died near Martaban on 11 May 1760. (Some historians suspect illness rather than the cannon accident, so the cause of death is debated.)

His sons carried his body back to his birthplace, Shwebo, burying his entrails at Bilin in present-day Mon State. At each halt they reportedly announced that “Father Alaungpaya” had made camp, and the title stuck to him from that journey.

His son Naungdawgyi (r. 1760–63) succeeded him, followed by Hsinbyushin (r. 1763–76), who rebuilt Ava as the capital.

The Thai captives (1760s)

Hsinbyushin led a new campaign against Ayutthaya, which fell and was sacked. The Burmese took King Uthumphon, the royal family and a very large number of captives. The author’s figure is 116,100, but chronicle numbers are often inflated, and modern estimates are lower. The author dates the fall to 1764, but most historians give April 1767.

Since the king ruled from Ava, the captives were settled nearby along the banks of the Shwetachaung canal. Neither Mandalay nor Amarapura existed yet. The captives travelled by boat to Ava in rotation to perform royal service.

They spread crafts across upper Burma, including metalwork, gilding, weaving, glass-mosaic work, lacquerware and astrology. Ayutthayan court dramas (the Rama and Inao cycles) were translated into Burmese and staged. Court dishes such as mont di and shwe htamin also entered the Ava court’s cooking.

What survives: Yahaing, a Thai-derived name, was the main captive quarter. South of it, Minthuzu is remembered as the place where Thai princes were cremated. Sand-mound pagodas in the Thai manner still stand in both. King Uthumphon, kept in monk’s robes at the Paunglè monastery, outlived Hsinbyushin and died in Bodawpaya’s reign. He was cremated by Thai royal custom at Linzin Kon cemetery near Taungthaman Lake.

The Rakhine captives and the Muslim community (1780s)

Bodawpaya took the throne in 1782 and founded Amarapura in 1783. In 1784 he sent the Crown Prince to conquer Arakan. The army brought back the Mahamuni Buddha image and over 30,000 captives, including scholars, sculptors and stone carvers. On the advice of the chief monk, the Mahamuni was enshrined north of Amarapura at its present site. The Rakhine captives were settled around it, in quarters south of Yahaing and Minthuzu. The Rakhine king, Maha Thamada, and his queen and family lived nearby.

The Muslim settlement. Some of the Rakhine sculptors, stone carvers and soldiers were Muslims. They were given:

• The Kaman guard regiments, to protect the Mahamuni
• A quarter of two-house rows (khun hnit ein tan)
• A mosque for worship

According to the account, Bodawpaya himself named the mosque Shwe Bon Shein (“mosque of those of glorious fame”). The Rakhine king and queen are recorded as buried near it.

To supply the Mahamuni (night watch, milk, clean water and other service), villages were founded around it, each with its own mosque. They included Kan, Thohkhan and Taungmyint. The king himself reportedly named Kan, now called Gaing, “lucky village.”

Why it matters

By Bodawpaya’s reign, the area around the future city already had Thai, Rakhine and Muslim communities and the Mahamuni, the country’s most revered image. When King Mindon founded Mandalay in 1857, he built on settled ground. Part 2 will cover communities dating from the Pagan and Ava eras.

References

1. U Kala, Maha Yazawin Gyi (Burmese chronicle).
2. Hmannan Yazawin (Glass Palace Chronicle), 1829–32.
3. Harvey, G. E., History of Burma (Longmans, 1925).
4. Htin Aung, A History of Burma (Columbia University Press, 1967).
5. Myint-U, Thant, The Making of Modern Burma (Cambridge University Press, 2001).
6. Lieberman, Victor, Strange Parallels, Vol. 1 (Cambridge University Press, 2003).
7. Wyatt, David K., Thailand: A Short History, 2nd ed. (Yale University Press, 2003).
8. Charney, Michael W., Powerful Learning (University of Michigan, 2006).
9. Charney, Michael W., Where Jambudipa and Islamdom Converged (2004), on Arakan, its Muslims and the Mahamuni.
10. Leider, Jacques P., Le royaume d’Arakan, Birmanie (EFEO, 2004).

Htet Naung Oo

“ မန္တလေးမတည်ခင်က မန္တလေး “

‘အယုဒ္ဓယသုံ့ပန်းများ မန္တလေးမတည်ခင်ရောက်ရှိလာပုံ နိဒါန်း

အလောင်းမင်းတရားရဲ့နောက်ဆုံးတိုက်ပွဲ’

ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ မှာ နန်းတက်ခဲ့တဲ့ အလောင်းမင်းတရားကြီးက တနိုင်ငံလုံးသူ့ရဲ့ဖဝါးတော်အောက်ကိုရောက်ရှိလာပေမယ့်

အယုဒ္ဓယ ထိုင်းနိုင်ငံကို မရသေးလို့ စိတ်တိုင်းမကျတော်မူဘူးဖြစ်နေတယ်

၁၇၅၈ မှာ ပထမတစ်ကြိမ် သွားရောက်စစ်ချီခဲ့ပြီး မိုးတွင်းရောက်လို့ တပ်ပြန်ဆုတ်ခဲ့ရတယ်

၁၇၅၉ မှာ ဒုတိယတစ်ကြိမ် စစ်ချီပြန်ရာ

အယုဒ္ဓယဘုရင်ကလဲ အပြင်းအထန်ခုခံကာကွယ်ခဲ့တယ်

အလောင်းမင်းတရားကြီးက မြို့တံခါးကို အမြောက်နဲ့ပစ်ဖွင့်ဖို့ ရဲမက်တွေကို အမိန့်တော်ပေးခဲ့တာ

အမြှောက်စနက်တံမှာ အလွယ်တကူ ရှို့မရပဲရှိနေခဲ့ကာ

ဘုရင်ကြီးမှာ စိတ်မရှည်ပဲ ကိုယ်တော်တိုင် စနက်တံအား မီးရှို့လိုက်ရာ

အနောက်ကနေပွင့်ထွက်သွားပြီး ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိသွားလို့ သားတော်တွေနဲ့မှူးမတ်တွေတိုင်ပင်ပြီး တပ်ဆုတ်လာခဲ့တာမြန်မာနိုင်ငံဘက် ပြန်အရောက်

၁၇၆၀ မေလ ၁၁ ရက် မိုးသောက်ချိန်

မုတ္တမနယ် ကင်းရွာမှာ ကံတော်ကုန်သွားခဲ့တယ်

သားတော်တွေက ဖခင်ဘုရင်ကြီးရဲ့ရုပ်အလောင်းကို ရင်ခွဲအူကလီဆာတွေထုတ် ဖယောင်းသွပ်ပြီးတော့

ခမည်းတော် ချစ်မြတ်နိုးတဲ့ဇာတိ ရွှေဘိုနေပြည်တော်ကို သယ်သွားခဲ့ပါတယ်

အပြန်လမ်း ခရီးတစ်ထောက်နားတဲ့နေရာ

မွန်ပြည်နယ်

ဘီးလင်း မှာ ခမည်းတော်ရဲ့အူကလီဆာတွေကို ဂူသချိုင်္င်းတခု တည်ထားခဲ့တယ်

အလောင်းမင်းတရား အလောင်းဘုရားလို့ ရာဇဝင်မှာတွင်ခဲ့ပေမယ့်

သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်တုန်းက မတွင်ရစ်ခဲ့ပဲ

နတ်ရွာစံတဲ့အချိန် ရွှေဘိုကိုသယ်လာတော့မှ

ခရီးစဉ်တထောက်နားတိုင်း သားတော်တွေက

‘ ခမည်းတော် အလောင်းဘုရား

စခန်းချပါပြီ ‘

သံတော်ဦးတင် လျှောက်ထားတော့မှ ရာဇဝင်တွင်ခဲ့တာပါ

ရွှေဘိုမှာပဲ ရုပ်အလောင်းကိုမီးသဂြိုဟ်ပြီးဂူသွင်းခဲ့တာ

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီးတော့

အလောင်းမင်းတရားအုတ်ဂူ

ပျက်စီးယိုယွင်းနေမှု့ကို ဂဠုန်ဦးစောက ပြန်လည်မွမ်းမံခဲ့ပါတယ်

အလောင်းမင်းတရား နတ်ရွာစံပြီး သားတော် နောင်တော်ကြီးမင်း ( ၁၇၆၀ – ၁၇၆၃ ) နန်းတက်ခဲ့ပြီး

အသက်မရှည်ပဲ ကံကုန်ခဲ့ရာ ညီတော် ဆင်ဖြူရှင်မြေဒူးမင်း ( ၁၇၆၃ – ၁၇၇၆ ) က

အင်းဝနေပြည်တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြုပြင် နန်းစံခဲ့ပါတယ်

‘ ဆင်ဖြူရှင်နဲ့ မန္တလေးမတိုင်ခင်မန္တလေး ‘

ဆင်ဖြူရှင်ကနန်းတက်တက်ချင်း ခမည်းတော် နတ်ရွာစံခဲ့တဲ့ အယုဒ္ဓယကိုမကျေနပ်ဘူး

၁၇၆၄ မှာ စစ်ချီခဲ့တာ ၃ လအတွင်း အယုဒ္ဓယ ကျသွားခဲ့ရာ

ဘုရင့်နန်းတော်ကိုမီးတင်ရှို့တယ်

ထိုင်းတွေကိုးကွယ်တဲ့ စေတီ ရုပ်ပွါးတော်တွေကိုလဲ တစစီချိုးဖဲ့ဖျက်စီးပစ်တယ်

အယုဒ္ဓယဘုရင် ဥတွန်ပုံနဲ့တော်ဝင်မိသားစုအပါအဝင် ထိုင်းလူမျိုး တစ်သိန်းတစ်သောင်းခြောက်ထောင့်တစ်ရာကို သုံ့ပန်းအဖြစ်နဲ့ခေါ်ဆောင်လာခဲ့ပြီးတော့

အယုဒ္ဓယမြို့တော်ကိုမြန်မာလက်အောက်ခံအဖြစ်နဲ့မြို့စောင့်တပ်ချထားခဲ့တယ်

ဆင်ဖြူရှင်မင်းက အင်းဝနေပြည်တော်မှာ နန်းစိုက်တာကြောင့် အင်းဝနဲ့မနီးမဝေး

ရွှေတချောင်းရဲ့ကမ်းဘေးတွေမှာ

ထိုင်းသုံ့ပန်းတွေအတွက် ရပ်ကွက်သတ်မှတ်နေရာချပေးခဲ့ရာက

အဲ့ဒီတုန်းက မန္တလေးရော အမရပူရရော မရှိခဲ့သေးသလို

ရွှေတချောင်းကလဲ ရေရှင်စီးတဲ့ချောင်းကြီးမို့

သုံ့ပန်းတွေက ရွှေတချောင်းကနေ လှေတွေနဲ့သူ့အစုနဲ့သူ့အလှည့်နဲ့သတ်မှတ်ပေးထားတဲ့အတိုင်း အင်းဝနေပြည်တော်ကို အမှု့တော်သွားရောက်ထမ်းရွက်ခဲ့ရပါတယ်

ထိုင်းအမှု့တော်ထမ်းသုံ့ပန်းတွေဆီကနေ

ပန်းထိမ်ပညာ ရွှေဆိုင်းပညာ ရက်ကန်းပညာ

မှန်စီရွှေချပညာ ယွန်းထည်ပညာ ကြယ်ခတ်ပညာတွေကို ပြန့်ပွါးစေခဲ့တာပါ

တချို့ပညာရပ်တွေက ပုဂံခေတ်ထဲက မြန်မာမှာထွန်းကားနေခဲ့တဲ့ပညာရပ်တွေလဲရှိခဲ့ပြီး

ပိုမိုတိုးတက်ကောင်းမွန်လာခဲ့တဲ့ပုံလဲရှိပါတယ်

ယိုးဒယားနန်းတွင်းပြဇာတ်တွေဖြစ်တဲ့ရာမဇာတ်နဲ့အီနောင်ဇာတ်တွေကိုလဲ မြန်မာလိုပြန်ဆိုစေပြီး ကပြစေခဲ့တာပါ

မန္တလေးမြို့မတည်ခင် မန္တလေးရဲ့သက်တမ်းအရှည်အကြာဆုံးရပ်ကွက်ကတွေထဲက

တစ်ခုကိုပြရရင်တော့

အယုဒ္ဓယသုံ့ပန်းတွေနေခဲ့တဲ့ ရဟိုင်းရပ်ပါ

တခြား သက်တမ်းရှည် ရွာတွေ ရပ်ကွက်တွေလဲ ကျန်ရှိပါသေးတယ်

ရဟိုင်းက ယိုးဒယားနာမည်ဖြစ်ခဲ့ပြီး

ရဟိုင်းရဲ့တောင်ဘက် မင်းသားစုရပ်ကတော့

ထိုင်းမင်းညီမင်းသားတွေ ကွယ်လွန်ရင် သဂြိုဟ်ခဲ့တဲ့အရပ်လို့မှတ်သားခဲ့ရပါတယ်

ထိုင်းဘုရင်ဥတွန်ပုံကိုလဲ ရဟန်းဝတ်နဲ့ မဟာအောင်မြေပေါင်းလဲတိုက်ထဲမှာ အကျယ်ချုပ်ထားရှိခဲ့ရာ ရဟန်းတော်ကြီးကလဲ သက်တော်ရှည်ခဲ့ပြီး ဆင်ဖြူရှင်လွန်ပြီး ဗဒုံမင်းလက်ထက်မှနတ်ရွာစံခဲ့တာ

တောင်သမန်အင်းစောင်းက လင်းဇင်းကုန်းသုသာန်မှာ ထိုင်းတော်ဝင်ထုံးစံနဲ့အညီသဂြိုဟ်ပေးခဲ့တာ အခုထိ လင်းဇင်းကုန်းမှာ တွေ့မြင်ရပါတယ်

( စကားချပ် ပေါင်းလဲတိုက်က အလောင်းမင်းတရားရဲ့အောင်မြေရှိခဲ့တဲ့အရပ်လို့လဲအဆိုရှိခဲ့တော့ ရဟန်းတော်တဖြစ်လဲ ထိုင်းဘုရင်ဟောင်းကို ထားခဲ့တာ စဉ်းစားစရာတခုပါ )

မန္တလေးမတိုင်ခင် ရဟိုင်းနဲ့မင်းသားစုတို့မှာ ထိုင်းသုံ့ပန်းတွေရဲ့ရပ်ကွက်နဲ့ ထိုင်းရိုးရာထုံးစံနဲ့ပူဇော်ခဲ့ကြတဲ့ သဲပုံစေတီတွေကလဲ အခုထိရှိပါတယ်

အယုဒ္ဓယနန်းတွင်းအစားအစာတွေ ဖြစ်ကြတဲ့

မုန့်တီ မုန့်လက်ဆောင်း ရွှေရင်အေး ထိုးမုန့် မာစကပ် ရွှေထမင်းတွေ

ကလဲ အင်းဝနန်းတွင်းအစားအစာတွေဖြစ်ခဲ့ပါတယ်

‘ ဘိုးတော်ဗဒုံမင်းနဲ့ မန္တလေးမတိုင်ခင်ကမန္တလေး ‘

ဆင်ဖြူရှင်လွန်တော့ သားတော်စဉ့်ကူးမင်းနဲ့

နန်းသက်အတိုဆုံး ၇ ရက် ဖောင်းကားစားတို့နန်းတက်တယ်

သူတို့ဆီကနေမှ ဘိုးတော်ဗဒုံမင်းက နန်းပြန်ယူပြီး ၁၇၈၂ မှာနန်းတက်လာတယ်

ဗဒုံမင်းက ၁၇၈၃ မှာ အမရပူရနေပြည်တော်သစ်တည်တယ်

၁၇၈၄ မှာ သားတော် အိမ်ရှေ့ဥပရာဇာ ရွှေတောင်မင်းကို ရခိုင်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ယူဖို့အမိန့်တော်မှတ်ရာ ရခိုင်ကိုအောင်နိုင်ခဲ့ပြီး မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်နဲ့တကွ

ရခိုင်သုံ့ပန်း အသိပညာရှင် အတတ်ပညာရှင် သုံးသောင်းကျော်ကိုလဲ အမရပူရကိုဆောင်ယူခဲ့ပြန်တယ်

သာသနာပိုင်ဆရာတော်ရဲ့မိန့်ကြားချက်နဲ့

အမရပူရနေပြည်တော်ရဲ့မြောက်ဘက်အရပ်

အခု လက်ရှိနေရာမှာ တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့တယ်

ရခိုင်သုံ့ပန်းတွေကိုလဲ မဟာမုနိဘုရားကြီးတဝိုက်

အယုဒ္ဓယသုံ့ပန်းတွေရဲ့ရပ်ကွက်တွေဖြစ်တဲ့

ရဟိုင်း မင်းသားစုရဲ့ တောင်ဘက်ထဲမှာ

ရပ်ကွက်သတ်မှတ်ပေးပြီး နေထိုင်စေခဲ့ပါတယ်

ရခိုင်ဘုရင်မဟာသမ္မတမင်း မိဖုရားနဲ့ တော်ဝင်မိသားစုကိုလဲ အဲ့ဒီအနီးအနားပတ်ဝန်းကျင်မှာပဲ နေထိုင်စေခဲ့ပါတယ်

ရခိုင်သုံ့ပန်းတွေထဲကမှ မဟာမုနိဘုရားကြီးကိုစောင့်ရှောက်ဖို့

ကမန်လေးသည်တော်တပ်တွေနဲ့

ရခိုင်ပန်းပုပညာရှင် ကျောက်ဆစ်ပညာရှင်တွေကလဲ အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်တွေဖြစ်လို့ ဝတ်ပြုရာဗလီကျောင်းဆောင်နဲ့တကွ

ခွန်နှစ်အိမ်တန်းရပ်ကွက်သတ်မှတ်ပေးတယ်

ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်ကို

ဘုန်းရှိန်ဝါကြီးမြတ်တဲ့သူတွေရဲ့ဗလီဖြစ်လို့

ရွှေဘုန်းရှိန်ဗလီဘွဲ့တော် ဗဒုံမင်းကိုယ်တော်တိုင်ချီးမြှင့်ပေးခဲ့တယ်

ရခိုင်ဘုရင်နဲ့မိဖုရားနတ်ရွာစံတော့လဲ ရွှေဘုန်းရှိန်ဝန်းကျင်မှာပဲ ကောင်းမွန်စွာသဂြိုဟ်ထားရှိခဲ့တယ်လို့လဲ မှတ်သားခဲ့ရပါတယ်

ဘုရားကြီး ညအိပ်ဖန်တော်စောင့် နွားနို့တော်ဆက် ရေကြည်တော်ဆက် အမှု့တော်ထမ်းတွေအတွက် ဘုရားကြီးပတ်ဝန်းကျင်မှာ

ရွာတွေတည်ပေးပြီးနေထိုင်စေခဲ့ရာ

ကံရွာ သိုးခြံရွာ တောင်မြင့်ရွာ များကို

ဝတ်ပြုရာဗလီကျောင်းဆောင်များနှင့်တကွတည်ထားပေးခဲ့တာ

မန္တလေးမတည်ခင်ထဲက ထင်ရှားသောရွာများဖြစ်ခဲ့ပြီး

ကံရွာ ( ယခုအခေါ် ဂိုင်ရွာ ) မှာ ကံကောင်းသောရွာဟု ဘုရင်ကိုယ်တော်တိုင် သမုတ်ပေးခဲ့ပါတယ်

မန္တလေးမတည်ခင် ပထမ ထိုင်းသုံ့ပန်းများရောက်ရှိလာပြီး

ဒုတိယ မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်နဲ့တကွ ရခိုင်သုံ့ပန်းများပါ ထပ်မံရောက်ရှိလာခဲ့ရာ

ပတ်ဝန်းကျင်တွေမှာ အတော်အတန်စည်ကားစပြုလာပြီလို့လဲ သတ်မှတ်လို့ရပါတယ်

မန္တလေးပတ်ဝန်းကျင်မှာ

ပုဂံခေတ် အင်းဝခေတ်တွေက ရှိနှင့်နေခဲ့တဲ့

ရပ်ရွာတွေကိုလဲ ဆက်လက်တင်ပြပေးပါဦးမယ်

မန္တလေးမတိုင်ခင် မန္တလေး အပိုင်း ( ၂ ) ဆက်ရန်

ထက်နောင်ဦး ( Prince )