Editor’s Note:
The following essay by Ko Min The’ is written from the perspective of a Burmese nationalist deeply concerned about the condition of Myanmar society after decades of military rule, civil conflict, and political upheaval. While readers may disagree with some of the author’s conclusions, the essay is significant as an example of internal self-criticism and public reflection within contemporary Myanmar discourse.
What strikes me about both U Aung Tin’s introduction and Ko Min Thet’s essay is that they are not primarily political attacks on a particular faction. Rather, they are exercises in collective self-criticism. The target is not only the military, the revolution, or any single organization, but what the authors perceive as deeper weaknesses within Burmese society itself.
For international readers, especially those unfamiliar with Myanmar, the strongest parts of the essay are not the emotional expressions or harsh colloquial language. The strongest parts are the underlying questions:
- Why did a country once regarded as one of Southeast Asia’s most promising nations fall so far behind its neighbors?
- Why do cycles of authoritarianism, conflict, and social fragmentation keep repeating?
- Why do institutions—political, religious, educational, and military—struggle to produce principled leadership?
- How much responsibility lies with rulers, and how much lies with society itself?
These questions resonate far beyond Myanmar. Similar debates have occurred in post-war Germany, post-imperial China, post-colonial India, and many other societies undergoing crisis and transformation.
From a Nation of Masters to a Nation of Servants
Or:
The Uncomfortable Measure of Myanmar’s Decline
Introduction by U Aung Tin
I would like my friends to read carefully and reflect seriously on this remarkable essay by Ko Min Thet. It is one of the most thought-provoking pieces I have encountered in recent years.
To be fair, however, Myanmar’s transformation from what was once called an “Asian Tiger” into what many now describe as one of Asia’s poorest and most unstable countries did not happen in four or five years. Nor did it begin only after the Spring Revolution of 2021.
The decline has been building for more than half a century—nearly three generations.
During those decades, Myanmar’s people became trapped in self-delusion, empty pride, and endless internal conflicts. Like frogs living in a small puddle while imagining themselves rulers of the ocean, we lost sight of reality. Instead of building our collective strength, we spent our energy fighting one another and congratulating ourselves.
Even after reading Ko Min Thet’s essay, I am not optimistic that many people will be willing to change.
Every society has its motivators—people who influence public thinking. Whether they belong to democratic circles, military circles, ethnic organizations, religious institutions, or the celebrity world, they shape the attitudes of ordinary people. If those influential figures encourage self-reflection and reform, society may develop the desire to improve itself. Without such encouragement, meaningful change is unlikely.
Most Myanmar people have visited neighboring countries such as Malaysia or Thailand. Observe the buses, trains, and public transportation used daily by ordinary working-class citizens.
You will notice something striking.
The average worker there often displays greater discipline, confidence, personal dignity, social security, and hope for the future than many ordinary people in Myanmar. Even their appearance, conduct, and sense of self-respect reflect a confidence that comes from living as citizens rather than as subjects.
The difference between the lower-income classes of those countries and those of Myanmar has become enormous.
In the 1950s, Burma was one of Southeast Asia’s most prosperous countries. Singapore was still a struggling port city that even depended on imported water.
Today, Singapore stands among the world’s most successful economies, while Myanmar has fallen from regional leadership to dependency, poverty, instability, and mass migration.
This painful contrast is not merely the result of bad luck or foreign conspiracies. It is also a harsh reflection of our own failures, weaknesses, and inability to build a successful national society.
— U Aung Tin
A Burmese Patriot
Reflections on the Failure of the Spring Revolution and the Crisis of Burmese Society
When examining the entire period of the Spring Revolution, there are many ways to analyze it.
One can study individual events, different phases of the conflict, specific years, geographical regions, organizations, sectors of society, ethnic groups, or historical circumstances. One may also compare it with previous armed struggles and popular uprisings in Myanmar’s history.
I would like to speak from the perspective of the Burmese majority.
One conclusion appears unavoidable:
The Spring Revolution, viewed as a whole, has been a defeat for the Burmese people.
Different groups experienced that defeat differently.
First, there are the revolutionary Burmese—the so-called “Red Burmese.” They too have suffered defeat, and in many respects a painful one.
Second, there are the military-aligned or nationalist Burmese—the so-called “Green Burmese.” They have also suffered major defeats, although many continue to deny it.
Third, and most importantly, there is the Burmese public itself.
The Burmese public has suffered losses on every level: materially, morally, socially, and psychologically. Dignity has been lost. Trust has been lost. Standards have been lost.
If we examine the situation solely through the lens of winners and losers, this is the picture that emerges.
Yet if we step back and look at society as a whole, the reality is even more sobering:
Nobody has truly won.
The Burmese have lost.
The non-Burmese ethnic nationalities have also lost.
The entire country has paid a terrible price.
Only a few individuals continue trying to build private palaces amid a burning landscape.
Have We Ever Been This Poor in Character?
Every day we witness signs of national decline.
Of course, many people are simply struggling to survive. War pushes human beings into difficult choices. That is understandable.
What is harder to understand are those who celebrate while surrounded by suffering.
Historically, the Burmese people have accomplished remarkable things. There were times when courage, discipline, leadership, and achievement distinguished us.
Yet I struggle to remember another period in which mediocrity, selfishness, and irresponsibility became so widespread.
Today, Burma faces a dilemma.
Retreat seems impossible.
Advance appears equally painful.
Crises are inevitable in any society, but what makes our current condition worse is that we have become experts at undermining one another.
The spirit of national purpose has faded.
What remains is often group loyalty rather than genuine patriotism.
Why has this happened?
There are many reasons.
But one major reason is that we increasingly exchange dignity for convenience, principle for profit, and self-respect for short-term gain.
A society that loses its sense of shame loses one of the foundations of moral responsibility.
The Triumph of Self-Interest
Myanmar has endured poverty, hardship, and scarcity throughout its history.
But never before has individual greed so thoroughly undermined the collective dignity of society.
Our ancestors built traditions of mutual dependence and cooperation. Communities survived because people helped one another. There was an understanding that one’s own well-being depended on the well-being of others.
Today that spirit is weakening.
Too many people have adopted a philosophy of:
“As long as I survive, nothing else matters.”
Such thinking destroys social trust and weakens national solidarity.
A nation cannot be rebuilt solely by people pursuing their own immediate interests.
The Disappearance of Exemplary Leadership
One of the most troubling developments is the decline of truly exemplary individuals.
In earlier generations, Burma produced outstanding soldiers, scholars, monks, teachers, artists, writers, and public servants.
Today such figures seem increasingly rare.
This decline is visible across many sectors:
- Military leadership
- Civil society
- Literature
- Arts and culture
- Religious institutions
- Business and commerce
Many people simply drift with circumstances rather than striving against them.
A society filled with opportunists, free-riders, and those seeking easy rewards cannot remain strong for long.
Myanmar’s collapse is not primarily the work of China, America, India, or ethnic minorities.
Much of the destruction has come from Burmese people harming one another.
That is the painful truth we must confront.
သခင်မျိုးမှ ကျွန်မျိုးသို့
သို့မဟုတ်
မြန်မာတွေရဲ့ ငြင်းမရသော အစွမ်းအစမဲ့၊ ညံ့ဖျင်းနုံချာမှု မှတ်ကျောက်
အင်မတန် သခ်န်းစာယူဖို့ကောင်းတဲ့ ကိုမင်းသေ့ရဲ့ Masterpiece ပို့စ်ကို ချစ်မိတ်ဆွေများ အလေးအနက်ထား စဉ်းစားဆင်ခြင် ဖတ်စေချင်ပါတယ်။
သို့သော် မျှမျှတတပြောရရင် မြန်မာနိုင်ငံ အာရှကျားကနေ အာရှနွားဖြစ်အောင် တနည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အရှေ့တောင်အာရှမှာ အချမ်းသာဆုံးနိုင်ငံက အဆင်းရဲအစုတ်ပြတ်ဆုံး၊ အသတ်ဖြတ်ဆုံး၊ မငြိမ်းချမ်း မလုံခြုံဆုံး၊ လူရည်ညံ့လို့ ထိစပ်တဲ့နိုင်ငံတိုင်းအတွက် လူကျွန်တွေ အထုတ်ပေးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်အောင် လေးငါးနှစ်နဲ့လုပ်လို့ မရဘူး။ ၂၀၂၁နွေဦးကမှစခဲ့တာလည်း မဟုတ်ဘူး။
အနည်းဆုံးရာစုနှစ်တစ်ဝက်ကျော် သို့မဟုတ် လူသားမျိုးဆက်သုံးဆက်နီးပါး မြန်မာတွေ တလွဲဆံပင်ကောင်း၊ အခြောက်တိုက်ဘဝင်မြင့်၊ လူရည်လူသွေးညံ့၊ ကြက်ခြံထဲကကြက်တွေလို အချင်းချင်းခွပ်၊ နွားခြေရာခွက်ရေအိုင်ထဲမှာနေပြီး သူ့ကိုယ်သူသမုဒ္ဒယာကိုစိုးမိုးသော မင်းထင်နေတဲ့ ဖားမိုက်တွေလို မောဟဂျီး(ချေး)ကပ်နေကြလို့ဖြစ်တယ်။
ကိုမင်းသေ့ပို့စ်ဖတ်ပြီးရင်လည်း မြန်မာတွေပြင်ချင်ကြမယ် မထင်ပါဘူး။
ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတိုင်းမှာ ကိုယ့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကို စေ့ဆော်သူ Motivators တွေ ရှိကြတယ်။ ဒီမိုအုပ်စုဖြစ်ဖြစ်၊ စစ်တပ်အုပ်စုဖြစ်ဖြစ်၊ လူမျိုးစုအုပ်စုဖြစ်ဖြစ်တွေထဲက ပြည်သူအပေါ်မှာ ဩဇာလွှမ်းမိုးတဲ့ ဆယ်လီတွေ၊ ခေါင်းဆောင်လုပ်တွေ၊ ဘုန်းကြီးတွေလို့ ပြောရင်လည်း ရတယ်။ သူတို့က ကိုယ့်ပြည်သူတွေ ပြင်ချင်စိတ်ရှိလာအောင် ရေးသားလှုံ့ဆော်မှ လူထုက ပြင်ချင်စိတ်ရှိလာမယ်။
ခင်ဗျားတို့တွေ အနည်းဆုံး မလေး၊ ထိုင်းတော့ ရောက်ဖူးကြမယ်။
သူတို့ဆီက အလုပ်ဆင်းအလုပ်တက်ချိန် အောက်ခြေလူတန်းစားအများ စီးနင်းနေကြတဲ့ ဘတ်စ်ကား၊ မက်ထရိုရထားလိုင်းတွေကို ကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒီက အောက်ခြေလူတန်းစားတွေက ကျနော်တို့မြန်မာ အောက်ခြေလူတန်းစားတွေထက် အဆများစွာ သာလွန်နေတာကို တွေ့ရမယ်။ လူရည်သန့်စွာ၊ စည်းကမ်းရှိစွာ၊ ဘဝလုံခြုံမှုရှိစွာ၊ အေးချမ်းစွာ ကုန်ကုန်ပြောရရင် သူတို့အဝတ်အစားနဲ့ သူတို့ဆံပင်ညှပ်ထားပုံတွေကအစကြည့် မိမိကိုယ်ကို၊ မိမိမိသားစုဘဝကို၊ မိမိအနာဂတ်ကို ယုံကြည်မှုအပြည့်ရှိနေကြတဲ့ သခင်မျိုးပုံတွေကို တွေ့ရမယ်။
သူတို့အောက်ခြေလူတန်းစား ဘဝတွေနဲ့ ကျနော်တို့မြန်မာပြည်က အောက်ခြေလူတန်းစား ဘဝတွေနဲ့က ဆီနဲ့ရေလို၊ သခင်လူတန်းစားနဲ့ ကျွန်လူတန်းစားလို ခြားနားသွားပြီ။
၁၉၅၀ကာလတွေမှာ မြန်မာက အာရှကျားအဖြစ် စီးပွါးရေးမြင့်မားခဲ့ပြီး စက်ာပူက ရေတောင်ဝယ်သောက်ရတဲ့ ဆင်းရဲသော တံငါဆိပ်ကမ်းမြို့လေးသာဖြစ်တယ်။
အခု စက်ာပူက အာရှတင်မက ကမ္ဘာ့ကျားတစ်ကောင်လို စီးပွါးရေးမြင့်တက်လာပြီး မြန်မာက အာရှကျားကနေ အာရှနွား၊ အာရှကျွန်ဖြစ်သွားခဲ့ရခြင်းသည် မြန်မာတွေရဲ့ ငြင်းမရသော အစွမ်းအစမဲ့၊ ညံ့ဖျင်းနုံချာမှု မှတ်ကျောက်ဖြစ်တယ်ဗျာ။
မင်း သေ့
❝ ဗမာမျိုးချစ် ❞
နွေဦးတော်လှန်ရေးကာလတစ်ခုလုံးကို ကြည့်ရင်၊ ဖြစ်ရပ်အလိုက် တစ်ခုချင်းစီ ခွဲခြားသုံးသပ်လို့လည်း ရတယ်။ ကာလအပိုင်းအခြားအလိုက်၊ နှစ်အလိုက် ပိုင်းခြားသုံးသပ်ကြည့်ရင်လည်း ရတယ်။ နယ်မြေအလိုက်၊ အဖွဲ့အစည်းအလိုက်၊ ကဏ္ဍအလိုက် – ပိုင်းဖြတ် သုံးသပ်ကြည့်လို့လည်း ရတယ်။ လူမျိုးစုအလိုက်၊ အခြေအနေဖြစ်စဉ်အလိုက်၊ သုံးသပ်ကြည့်လို့ ရတာတွေလည်း ရှိတယ်။ အတိတ်က ဖြတ်သန်းခဲ့ဖူးတဲ့ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးတွေ (တနည်း) လူထုတော်လှန်ရေးတွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ် အကဲဖြတ်လို့လည်း ရတယ်။ ကျနော်ကတော့ ဗမာတွေဘက်က ရှုဒေါင့်နဲ့ အနည်းငယ် ပြောချင်တယ်။ သေချာတာ တစ်ခုကတော့၊ နွေဦးတော်လှန်ရေးတစ်ခုလုံးဟာ ဗမာတို့ရဲ့ ရှုံးပွဲပဲ။ ဘယ်ဗမာပဲ ဖြစ်ဖြစ် ရှုံးတယ်။ အကြမ်းဖျင်း ခွဲကြည့်ရင်တော့ အပိုင်း (၃) ခု ရှိမပေါ့။
⦿ ဗမာနီလို့ ခေါ်တဲ့ တော်လှန်ဗမာအုပ်စု ရှိတယ်။ ဒီလူတွေလည်း ရှုံးတာပဲ။ မရှုမလှ ရှုံးတယ်လို့တောင် အားနာနာနဲ့ ပြောချင်တယ်။
⦿ ဗမာစိမ်းကောင်တွေလည်း အကြီးအကျယ်ရှုံးတာပဲ။ ဗမာစိမ်းတွေထဲမှာ၊ မျက်စိပိတ် နားပိတ်နေတဲ့ကောင်တွေနဲ့ နလပိန်းတုံးတွေ ခပ်များများ ရှိနေလို့၊ အရှုံးကို ဖင်ပိတ်ပြီး ငြင်းချင် ငြင်းနေအုံးမှာ။
⦿ နောက်ထပ် တစ်ခုက – ဗမာလူထု။ ဗမာလူထုကတော့ ရစရာ မရှိအောင် ရှုံးတယ်။ သိက္ခာအရလည်း ရှုံးတယ်။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်အရလည်း ရှုံးတယ်။ ကိုယ်ကျင့်ပိုင်းလည်း ရှုံးတယ်။ အရည်အချင်းတွေလည်း ရှုံးတယ်။
ဒီနေရာမှာ အနိုင် – အရှုံးဆိုတဲ့ မှန်ပြောင်းနဲ့ ကြည့်ရင်၊ ဒီလို ထွက်တာ။ အနိုင် – အရှုံး ရယ်လို့ မစဉ်းစားဘဲ၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးကို ခြုံကြည့်ရင်တော့၊ ဘယ်သူမှ မနိုင်ဘူး။ အားလုံး ရှုံးတာပဲ။ ဗမာတွေလည်း ရှုံးတယ်။ ဗမာမဟုတ်တဲ့ လူမျိုးစုတွေလည်း ရှုံးတယ်။ အားလုံးက အရှုံးနဲ့ အဆုံးသပ်ကြရတာ။ အဲသည့်ထဲမှာ၊ ငရဲအိုးထဲ ဗိမာန်ဆောက်နေချင်သူတွေကတော့ ရှိနေတယ်။ နေသာသပ လေညာက ဆိုတဲ့သူတွေဖြစ်မယ်။
■ တို့ခေတ်ကျမှ ညံ့ကြတော့မတဲ့လား
နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ကြည့်လိုက်ရင်၊ ဗမာတို့ရဲ့ တအိအိ ကျဆင်းမှုကို မျက်ဝါးထင်ထင် မြင်နေရတယ်။ ကိုယ်လွတ်ရုန်းတဲ့ဗမာကောင်တွေလည်း တစ်ပုံကြီး ရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒါက ဘယ်သူ့အပြစ် ၊ ညာသူ့အပြစ် ရယ်လို့ မဆိုသာနိုင်ဘူး။ စစ်ပွဲအတွင်းမှာ စရိုက်မျိုးစုံ တွေ့ရတာပဲ။ နည်းနည်းရွံစရာကောင်းတာက၊ အရိုးပုံပေါ်မှာ လက်မထောင်နေတဲ့ဗမာတွေကတော့ အော့နလုံးနာစရာပဲ။ ငါတို့ ဗမာတွေဟာ သမိုင်းမှာလည်း မှတ်ကျောက်တင်နိုင်ခဲ့တယ်။ လူမျိုးစုသမိုင်းမှာလည်း ကြီးကြီးကျယ်ကျယ်တွေ လုပ်နိုင်ကိုင်နိုင်ခဲ့တာ ရှိတယ်။ ဒီဘက်ခေတ်လောက် ညံ့တာ မတွေ့ရဖူးဘူး။ ဒီဘက်ခေတ်ကတော့၊ ဗမာတွေ အညံ့ပြိုင်နေကြတယ်လို့တောင် ပြောလို့ ရမယ်။
ယခု ဗမာတွေ ကြုံနေတာက ဆုပ်လည်းစူး၊ စားလည်းရူး ဆိုတဲ့ အဖြစ်နဲ့ ကြုံနေတာ။ နောက်ဆုတ်လိုက်လို့လည်း မရဘူး။ ရှေ့တိုးရင်လည်း ဒုက္ခတွေချည်းပဲ ကြုံနေတာ။ အကျပ်အတည်းတွေဆိုတာကတော့ ရှိနေမှာ မှန်ပေမယ့်၊ အခုက သူဖျက် ကိုယ်ဖျက် လုပ်နေကြတာ ပိုတာပဲ။ တော်လှန်ရေးသဏ္ဍာန်က ပျောက်သွားတာ ကြာပြီ။ ဗမာတွေရဲ့ အမျိုးသားရေးစိတ်ဆိုတာကလည်း အုပ်စုစိတ်လောက်ပဲ ရှိတော့တယ်။ ဗမာတွေရဲ့ အမျိုးသားရေးစိတ်က နိမ့်ဆင်းသွားပြီ။ တင်းပြည့်ကျပ်ပြည့်နဲ့ မာမာထင်ထင် ဗမာအမျိုးသားရေးစိတ်ဆိုတာ မရှိတော့ဘူး။ အဲဒါက ဘာ့ကြောင့်လဲလို့ ပြောရင်၊ အကြောင်းတရား ခပ်များများ ရှိတယ်။ အဓိကကတော့ ဗမာတွေဟာ သိက္ခာကို ရိက္ခာနဲ့ လဲစားပစ်လိုက်ကြလို့ပဲ။ တိတိကျကျ ပြောရရင် “စောက်ရှက် မရှိတော့ဘူး” ပေါ့။ ရှက်ရကောင်းမှန်း သိသေးတယ်ဆိုရင်၊ တို့ဗမာတွေ ဒီနေ့လို အဖြစ်မျိုး ကြုံကြရမယ် မထင်ဘူး။ အခုက မျက်နှာပြောင် တိုက်တဲ့သူတွေ သိပ်များနေလို့ ဖြစ်နေတာ။
■ ဗမာတို့ လောဘဇော
သမိုင်းကို ငဲ့စောင်းကြည့်ရင်၊ ဗမာတို့ အငတ်ဘေး မဆိုက်ဖူးပါဘူး။ ရှားပါးတဲ့ခေတ်၊ နွမ်းပါးတဲ့ခေတ်၊ ချို့တဲ့တဲ့ခေတ်တွေကိုတော့ ဗမာတို့ ဖြတ်သန်းခဲ့ဖူးပါတယ်။ ဒါပေမယ့်လည်း ဗမာတို့ရဲ့ တစ်ဦးချင်းလောဘဇောစိတ်က ခေတ်အဆက်ဆက်က မှတ်ကျောက်တင်လာနိုင်တဲ့ ဗမာ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ခြေနဲ့ နင်းဖြတ်လိုက်တာပဲ။ အခြေအနေအရ မတတ်သာလို့ ဆိုရင်လည်း ခံသာသေးတယ်။ အခုဟာက ဗမာတို့ဟာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဖျက်၊ သံချေးတက်ပဲ။ ဒါတွေကို ဘာလို့ အဲသည့်လို ရဲရဲတင်းတင်း ပြောနိုင်သလဲဆိုရင်၊ ငါက ဗမာစစ်စစ်မို့ သေချာပေါက်ပြောနိုင်တာပဲ။ တခြားလူမျိုးတွေအကြောင်း သိပ်မသိပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဗမာတွေရဲ့ သောက်ကျင့်ကိုတော့ ကောင်းကောင်းကြီး သိတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့၊ ငါလည်း ငါ့သောက်ကျင့်ကို ငါ ခဏ ခဏ ပြန်ပြန် မြင်နေရလို့လို့ ပြောရမယ် ထင်တာပဲ။
ဗမာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းက ယခင်တုန်းက ကျွန်း-ကိုင်းမှီ၊ ကိုင်း-ကျွန်းမှီ အခြေအနေရှိနေသေးတယ်။ အပြန်အလှန် အညမည အမှီသဟဲပြုမှုဆိုတာ ဗမာတို့ရဲ့ ရှေးရိုးအစဉ်အလာအမူအကျင့်အရ တွေ့ရတယ်။ အပြန်အလှန် အမှီသဟဲ ပြုကြတယ်။ တစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် ဖေးမကြ၊ ကူညီကြ၊ ရိုင်းပင်းကြနဲ့ — သူရှိလို့ ကိုယ်ရှိတာ၊ ကိုယ်ရှိနေလို့ သူရှိနေတာဆိုတဲ့ လူမှုစိတ်အခံက ရှိနေသေးတယ်။ အခု ဗမာလူထုအကြားကို တိုးဝင်ကြည့်ရင်၊ အပြန်အလှန် ဖြစ်တည်မှု၊ အပြန်အလှန် အမှီသဟဲ ပြုတာတွေ ပျောက်သွားပြီ။ ငတေတွေ များသွားပြီ။ တောကြောင်တွေ များသွားပြီ။ ယနေ့ ဗမာတို့ စိတ်ဟာ – ကမ္ဘာမီးလောင် သားကောင်ချနင်း စိတ်ဓာတ်ပဲ။ ဘယ်သူ သေသေ၊ ငါမသေရင် ပြီးရောဆိုတဲ့ ငတေစိတ်ဓာတ်ပဲ။ တောမီးလောင် တောကြောင် လက်ခမောင်းခတ်တဲ့စိတ်ဓာတ်ပဲ။ ဗမာတို့ဟာ ဒီလို စိတ်ဓာတ်မျိုးနဲ့ အမျိုးသားရေးဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်တယ်။
■ ပထွေးအားကိုး မအေ–ိုး
ဗမာတွေဟာ ဘုရားတွေကို အကြီးအကျယ် အပြိုင်အဆိုင် တည်နေတယ်ဆိုပေမယ့်၊ စိတ်ဓာတ်က တဖြည်းဖြည်း အောက်တန်းကျလာတယ်။ အောက်တန်းစား စရိုက်ဆန်လာတယ်ဆိုရင် ပိုမှန်မှာပေါ့။ လက်နက်အားကိုး – မအေ—ိုးတွေပဲ များနေတယ်လေ။ နှလုံးရည်လည်း ညံ့သွားပြီ။ လက်ရုံးရည်ကလည်း ပထွေးအားကိုးပြီး ဖင်ခေါင်းကျယ်တဲ့ အဖြစ်လောက်ပဲ ရှိတော့တယ်။ ဒါက စိန်နားကပ်ရောင်နဲ့ ပါးပြောင်တဲ့ သဘောပဲ။ ကိုယ်ပိုင် အလင်းမှ မရှိတာ။ ကိုယ်ပိုင်အလင်း ပျောက်သွားပြီ။ ဗမာ့စိတ်ဓာတ်ဟာ ရဲရင့်တယ်၊ တိုက်ရဲခိုက်ရဲတယ်၊ မြဲမြံပြတ်သားမှုရှိတယ်ဆိုတဲ့ စရိုက် မဟုတ်လား။ အခု အခြေအနေတွေကို ကြည့်ရင်၊ ဒါတွေကို တွေ့ရသလား။ နောက်ကျောဓားနဲ့ ထိုးတာတွေပဲ တွေ့ရတယ်။
အတိတ်က ဗမာတို့ရဲ့ တစ်ဦးချင်းကို ကြည့်ရင် – တကယ့် ဒေါင်းဒေါင်းပြေးပုဂ္ဂိုလ်တွေ ခပ်များများတွေ့ရတယ်။ အခုခေတ်က အဲသည့်လို မဟုတ်ဘူး။ ဗမာတွေဟာ အုပ်စုလိုက်ပဲ ကျယ်နိုင်တယ်။ အိမ်မှာပဲ ကျယ်တဲ့ အိမ်ကျယ်တွေဖြစ်နေတယ်။ အိမ်အပြင်ရောက်ရင် အမြီးတွေကို ကုပ်လို့။ ဖင်လျက်ဆားဖြူးအကျင့်လည်း မဖျောက်နိုင်ဘူး။ သည့်နေ့ခေတ်မှာ ဗမာတွေရဲ့ တစ်ဦးချင်း အရည်အသွေးတွေ ကျဆင်းတာ အပြိုင်းအရိုင်းပဲ။ အညံ့ပြိုင်နေတယ်လို့တောင် ထင်ရတယ်။
ဒီနေ့ခေတ်မှာ ဗမာတစ်ဦးချင်းကို ခွဲထုတ်ကြည့်ရင်၊ တကယ့် ဒေါင်းဒေါင်းပြေးပုဂ္ဂိုလ်တွေ မရှိသလောက် ရှားသွားပြီ။
• စစ်ဘက်မှာလည်း ရှားသွားပြီ။
• အရပ်ဘက်မှာလည်း ရှားသွားပြီ။
• စာပေမှာလည်း ရှားသွားပြီ။
• အနုပညာမှာလည်း ရှားသွားပြီ။
• သာသနာရေးဘက်မှာလည်း ရှားသွားပြီ။
• ကုန်သည်စီးပွားဘက်မှာလည်း ရှားသွားပြီ။
ဗမာအတော်များများက မျောလိုက်နေတာကိုး။ ရေဆန်ကိုမှ မကူးနိုင်ဘဲ။ ပျင်းတာလည်း ပါတယ်။ ခေတ်ကိုယ်က လွယ်အောင် လုပ်ပေးထားတော့၊ ဗမာအတော်များများက အလွယ်လမ်းလိုက်နေကြတာ များတယ်။ ရေသာခို၊ အချောင်လိုက်တာလည်း များတယ်။ အချောင်စားတွေများတဲ့ တိုင်းပြည်က – မကြာခင် ပျက်မှာ ကြိမ်းသေပဲ။ ဒါကို ဗေဒင်ဆရာကို ထူးထွေ မေးစရာ မလိုပါဘူး။ မျောလိုက်တဲ့ ဗမာတွေ များလေလေ၊ တိုင်းပြည်က ပျက်လေလေဖြစ်မှာပဲ။ အခုလည်း ဗမာပြည်က ပျက်နေပါပြီ။ အဲဒါက တရုတ်က လာဖျက်လို့ ပျက်တာလည်း မဟုတ်ဘူး။ အမေရိကန်က လာဖျက်လို့ ပျက်တာလည်း မဟုတ်ဘူး။ ကုလားက လာဖျက်လို့လည်း ပျက်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဗမာမဟုတ်တဲ့ တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုကလည်း ဗမာကို မဖျက်နိုင်ဘူး။ သူတို့လည်း သူတို့ဒုက္ခနဲ့ သူတို့။ အခုဟာက ဗမာအချင်းချင်း ဖျက်နေတာ။ ဗမာတွေ ကိုယ်တိုင်က ပျက်ချင်နေတာလည်းဖြစ်ကောင်းဖြစ်မယ်။ တကယ်တော့ ဗမာတွေ အခုပွဲမှာ ခံလိုက်ရတာ ကောင်းတယ်။ အခုဟာက ကိုယ်ခံလို့ ရလိုက်ရမှန်း သိအောင် လက်တို့တာပါ။ ဖင်ချခံရတာကို ပျော်ပျော်ကြီး မှိန်းနေတယ်ဆိုရင်တော့၊ ဒါဟာ ခံချင်စိတ်ရှိလို့လို့ပဲ တွက်တယ်။ အ,လို့တော့ ဟုတ်ဟန် မတူဘူး။ ငါတို့ ဗမာစကားမှာ ပြောလေ့ရှိတယ်လေ။ “မင်းက ချီးစားပြီး ပြောရင်တောင်…ချီးကြိုက်လို့လို့ပဲ ထင်တယ်၊ မင်း ပြောတာ မယုံဘူး” ဆိုတဲ့ အချိုးမျိုး။ အခုလည်း အဲသည့်လို ဖြစ်နေသလားလို့ မပြောတတ်။
■ ချေးတွင်းထဲက လောက်
ဗမာတို့က ကိုယ့်ကိုယ်ကို အဟုတ်ကြီး ထင်ပြီး၊ အချင်းချင်း ချတာ။ ငါ ဘာကွ၊ ငါ ညာကွ…ဆိုတဲ့စိတ် ရှိနေတယ်။ တကယ်တော့ ငါ ဘာလဲဆိုတာကို ကြည့်လိုက်ရင်လည်း၊ ဘာကောင်မှ မဟုတ်ဘူး။ လူက ခွေးပြစ်တဲ့ ဒုတ်လောက်ရှိတာ။ ဒါပေမယ့် ချေးပုံပေါ်မှာ လသာနေတယ်။ ချေးတွင်းထဲက လောက်အချင်းချင်း – မင်း ဘာလဲ၊ ငါ ဘာလဲ လုပ်နေတာ။ ဗမာတွေ ကိုယ့်အကြောင်း ကိုယ် သိသင့်ပါပြီ။ ဟန်ကိုယ့်ဖို့ လုပ်မနေပါနဲ့။ ရှက်မနေပါနဲ့။ ရှီရှောင် လုပ်မနေပါနဲ့။ ကြောက်ကန်လည်း မကန်နဲ့။ ရှက်ရမ်းလည်း မရမ်းနဲ့။ ဒီဘက်ခေတ်မှာ ရှက်ရမ်းရမ်းတဲ့ ဗမာတွေ သိပ်များတာပဲ။ ကြောက်တတ်တာကိုး။ ကိုယ်မှားတယ်ဆိုရင် မှားတယ်လို့ ဝန်ခံမယ်။ ကိုယ်ညံ့တယ်ဆိုရင် ညံ့တယ်လို့ ဝန်ခံမယ်။ ငါတို့ တတ်နိုင်တာ ဒီလောက်ပဲ၊ ဒီ့ထက်ပိုပြီး မတတ်နိုင်ဘူးဆိုရင်လည်း ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြောရမယ်။ အရိုးပုံပေါ်မှာ ဂူဗိမာန် မဆောက်ချင်စမ်းပါနဲ့။ ယုံကြည်ချက်လို့ သကာအုပ်ပြီး၊ အမှားကြီးကို သေရာညောင်စောင်း အုတ်ဂူထဲအထိ သယ်မသွားချင်စမ်းပါနဲ့။
ကမ္ဘာ့ ထိပ်တန်းစစ်ရေးအင်အားကြီး (၁၀) နိုင်ငံ စာရင်းဝင် – (နိုင်ငံကြီး နှစ်နိုင်ငံ) အကြားမှာ ရှိနေတဲ့ ငါတို့လို ခပ်ညံ့ညံ့ ခပ်ဖျင်းဖျင်း တတိယနိုင်ငံငယ်လေးမှာ၊ လက်နက်အကျတွေ ဖြုန်းပေးနေရတဲ့ဘဝကို ရှက်ရကောင်းမှန်း မသိဘူးလား။ အားလုံးက နှစ်သီးစား၊ သုံးသီးစား – စားချင်နေကြတာ။ နိုင်ငံကြီးတွေက သူတို့ရဲ့ စစ်ရေးအင်အားကို အမြဲတမ်း အဆင့်မြှင့်နေတယ်။ သူတို့ မသုံးတော့တဲ့ လက်နက်အကျတွေကို ငါတို့က ပြည်သူ့ ချွေးနဲစာ ဆက်ကြေးကောက်ပြီးတော့ မတန်တဆ ဝယ်နေရတာ။ ဗမာပြည်ဟာ လက်နက်အကျတွေကို ဖြုန်းပေးတဲ့ စျေးကွက်ကြီးပဲ။ အချင်းချင်းလည်း ဦးသူချနေတာဆိုတော့ – ဝယ်လိုအား (demand side) ကို တမင်တကာ ချဲ့ထွင်ပေးစရာ မလိုတော့ဘူး။ လက်နက်ပွဲစားတွေနဲ့ စစ်ဘုရင်တွေကတော့ ဗမာ့အဖြစ်ကို ခပ်လှမ်းလှမ်းက ကြည့်ပြီး၊ သိပ်သဘောကျတာပေါ့။ ဒါကို မသိလေလျော့သလား။ ထိုးကျွေးခံရတာကိုပဲ – သူရဲကောင်း၊ အာဇာနည်ဆိုတဲ့စကားလုံးနဲ့ ကျောသပ်ရင်သပ်လုပ်ပြီး ညာချခံနေရတာကို ပျော်နေသလား။ အချင်းချင်း ချနေတဲ့ ဗမာတွေက – နလပိန်းတုံးတွေ ချည်းပဲ။
■ ဗမာလူထု အီးပိတ်နေတယ်
အခု ဗမာလူထုကို ငဲ့ကြည့်။ သူတို့လည်း ကိုယ်မွေးတဲ့ မျောက်က ကိုယ့်ပြန်ချောက်တာ ခံနေရတာ။ ဒါပေမယ့် ကိုယ်ပင့်တဲ့ ဘုရားတွေကို ကိုယ်တိုင် ပြန်ပြီး၊ မထိန်းနိုင်ကြဘူး။ ဘုရားတွေက လက်နက်ကိုယ်စီနဲ့ ဆိုတော့ တန်ခိုးဗျာဒိဟာလည်း တယ်,အစွမ်းထက်သွားတာကိုး။ ဗမာတို့ အခု အီးပိတ်နေတယ်။ ဗမာလူထုခမြာ…. ဗမာစိမ်းကိုလည်း မပြောရဲဘူး။ ဗမာနီကိုလည်း မပြောဝံ့ဘူး။ ကျားကြောက်လို့ ရှင်ကြီး ကိုး၊ ရှင်ကြီး ကျားထက် ဆိုးနေတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗမာတို့ အဖြစ်က၊ ကြောက်ရတဲ့ ကျားကလည်း သင်္ကန်းရည်ခြုံထားတော့ – သူတော်ကောင်းစရိုက်က အပြည့်ပဲ။ ဗမာသူရဲကောင်းတွေကို ကြည့်ရင်၊ သူရဲကောင်းဖြစ်တဲ့အပြင် သူတော်ကောင်းလည်း ဖြစ်လို့။ အကြောင်းသိရင်တော့ – ဗမာသူရဲကောင်းဆိုသူတွေဟာ ကြောင်သူတော် ကြွက်သူခိုးတွေ ချည်းပဲ။ အားလုံးက လူရှေ့မှာ၊ ဟန်ဆောင်ပန်ဆောင် လုပ်ထားကြတာ။ တတ်လည်း တတ်နိုင်ကြသကိုးဗျ။ ပိုပြီး ဆိုးတာက – ဗမာလူထုက သေနတ်ကိုင်ထားတဲ့ကောင်တွေကို သူတော်ကောင်းဇာတ်သွင်းထားပေးတယ်။ အဲဒါက အဆိုးဆုံးပဲ။ လူယုတ်မာကို ဗီလိန်နေရာမှာ ထားထားတာက တော်သေးတယ်။ အခုဟာက လူသတ်သမားကို သူတော်ကောင်းဇာတ်သွင်းပေးထားတယ်ဆိုတော့၊ ကိုယ်မွေးတဲ့ မျောက်က ကိုယ့်ပြန်ခြောက်နေတာတောင် – မအော်နိုင်ရှာဘူး။ ကိုယ့်အတက်နဲ့ ကိုယ်စူးတာပဲ။ ဘယ်သူ မပြု မိမိအမှုပေါ့။ မျက်စိတစ်ဆုံး မကြည့်ဘဲ၊ မျက်တောင်မွှေးတစ်ဆုံးလောက်နဲ့ ရေတို၊ ပြီးကပစ်လုပ်ခဲ့တာပဲ။ အခုတော့ ကိယ့်ရှူးကိုယ်ပတ်။
■ အောက်တန်းစားမျိုးချစ်စိတ်
ဗမာတွေမှာ မျိုးချစ်စိတ် ရှိသေးရဲ့လား။ အကျိုးစီးပွားနဲ့ ယှဉ်တဲ့ မျိုးချစ်စိတ်တော့ ရှိပါတယ်။ မျိုးချစ်စိတ်လေးရှိလို့၊ အမြတ်အစွန်းလေးရမယ်ဆိုရင် သည်းသည်းလှုပ် ချစ်ပြဖို့ ဝန်မလေးတဲ့၊ ကပ်ဖားရပ်ဖား မျိုးချစ်စိတ်မျိုးပေါ့။ သိပ်အောက်တန်းကျတယ်။ ဗမာအချင်းချင်း စားခွက်လုနေတာ မရှက်ကြဘူးလား။ ထမင်းတစ်လုတ်အတွက် အဲသည့်လောက် အားထုတ်နေရသလား။ တကယ်တော့ ဗမာတို့ဟာ တိုးတက်လာတာ မဟုတ်ဘူး။ တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ကျလာတာ။ တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ဆင်းလာတာ။ ဒါကိုပဲ ဘယ်အရာက တိုးတက်တယ်လို့ ဆိုလိုသလဲ မသိပါ။
• စိတ်ဓာတ်အရ အောက်တန်းကျလာတာဟာ နိမ့်ကျလာတာပဲ။
• အပြုအမူအရ ကြမ်းတမ်းလာတာဟာ နိမ့်ကျလာတာပဲ။
• အတွေးအခေါ်အရ အချောင်ခိုတာ နိမ့်ကျလာတာပဲ။
• အားထုတ်မှုအရ ပေါ့ပျက်ပျက် ဖြစ်လာတာ နိမ့်ကျလာတာပဲ။
■ မျက်နှာပြောင်ပြောင် ဗမာကောင်
ငါတို့ဗမာတွေမှာ အမြဲ နှလုံးသွင်းကြတာ ရှိတယ်။ ရှက်ရမယ့် အရာမှာ ရှက်ရမယ်။ ကြောက်သင့်တဲ့အရာမှာ ကြောက်ရမယ်။ ငါတို့ ဗမာမိဘတွေက ကိုယ့်သားသမီးကို ဆုံးမလေ့ရှိတဲ့ စကားရှိတယ်။ အရှက် – အကြောက် ရှိရမယ်…တဲ့။ အခုက မိမဆုံးမ ဖမဆုံးမတွေပဲ များနေတယ်။ ဗမာတို့ဟာ ရှက်ရမယ့်ကိစ္စကို ရှက်ရကောင်းမှန်းလည်း မသိနိုင်ကြတော့ဘူး။ ဗမာတို့ဟာ ကြောက်ရမယ့်ကိစ္စကို ကြောက်ရကောင်းမှန်းလည်း မသိကြတော့ဘူး။ ဗမာတွေ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ မျက်နှာပြောင်တိုက်လာတာများပြီ။ တကယ်တော့ မျက်နှာပြောင်တိုက်တယ်ဆိုတာ အရှက် – အကြောက် မဲ့တာပဲ။ ရဲရင့်တာ မဟုတ်ဘူး။ ငမိုက်သား စိတ်ဓာတ်။ လူ့ဗလာစိတ်ဓာတ်ဖြစ်တယ်။ ဗမာတွေဟာ ရှက်ရမယ့်အရာကို ရှက်ရကောင်းမှန်းသိတဲ့စိတ်လေး ကိန်းအောင်းတယ်ဆိုရင်၊ ငါတို့ဗမာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းဟာ အနည်းငယ် မျှော်လင့်စရာလေး အနည်းငယ်ရှိနိုင်တယ်။ ဗမာတွေဟာ ကြောက်ရမယ့်အရာကို ကြောက်ရကောင်းမှန်းသိတဲ့ အသိစိတ်လေး၊ ကိန်းအောင်းတယ်ဆိုရင် ငါတို့ ဗမာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းဟာ အနည်းငယ်လေး မျှော်လင့်စရာ ရှိနိုင်ပါတယ်။ မျက်နှာပြောင်တိုက်တတ်တဲ့ ဗမာတွေ များလေလေ၊ ဗမာတို့ ကျဆုံးခန်းဟာ အမြန်ဆုံး မြင်တွေ့ရလေလေပဲ။
မျက်နှာပြောင်တိုက်တတ်အောင် သင်ပေးတဲ့ ငနဲတွေကိုလည်း သိပ်အထင်မကြီးသင့်ဘူး။ ဗမာတို့ဟာ အဆုံးအမနဲ့ ကြီးပြင်းကြတဲ့လူမျိုးဖြစ်တယ်။ ဗုဒ္ဓရဲ့ သွန်သင်ချက်နဲ့ ကြီးပြင်းလာတဲ့ လူမျိုးတွေဖြစ်တယ်။ ဗမာမိဘတွေ ကိုယ်တိုင် ရေလိုက်လွဲနေတာ၊ တလွဲဆံပင်ကောင်းနေတာဟာ သိပ်ရှက်ဖို့ ကောင်းတယ်။ ပိုဆိုးတာက ဗမာ့အမှတ်သရုပ်ဆိုတာ သိပ်ခိုင်ခိုင်မာမာ မရှိတော့ပါဘူး။ ပုံဖျက်ခံရတာများခဲ့ပြီ။ ပုံဖျက်ခံရလို့လည်း ခံရမှန်းမသိကြတာဆိုးတယ်။ သည့်နောက်ပိုင်း ဘာ့ကြောင့် အဲသည့်လို ဖြစ်လာသလဲဆိုတော့ – ခေတ်အခြေအနေအရ အလွယ်လိုက်ကြတာ၊ ဆူလွယ်နပ်လွယ်တွေပဲ လိုက်လုပ်ကြတော့တာ။ ခေတ်က ရှင်သန်ဖို့ အရေးကြီးတာကိုး။
■ ဘယ်မလဲ “စစ်စစ်” တွေ
၂၀၂၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း၊ ဗမာတွေဟာ ရှင်သန်ဖို့လည်း ကြိုးစားရတယ်။ ရှင်ကျန်ဖို့လည်း ကြိုးစားကြရတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘယ်လိုပဲ ရှင်သန်၊ ရှင်ကျန်။ ဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ ယှဉ်တဲ့ ရှင်သန်ခြင်း၊ ရှင်ကျန်ခြင်း ရှိရမယ် မဟုတ်လား။ ဗမာလူထုကို ဆုံးမမယ့် ဆရာတော် သံဃာတော်ကြီးတွေလည်း – ဘုန်းကြီးနဲ့ လူ… တူလာတဲ့အဖြစ်ကို ရောက်နေကြရပါပြီ။ အိမ်နဲ့ ကျောင်းလည်း တူတယ်။ ဘုန်းကြီးနဲ့ လူလည်း တူတယ်။ ရဟန်းသည် ကြုံလှီမှ တင့်တယ်၏…လို့ ဆိုငြားသော်လည်း၊ အသားဆူဖြိုးသော ရဟန်းများ အမြောက်အမြားရှိလာခြင်းသည်၊ ဗမာတို့ ပျက်သုဉ်းခန်းဆိုက်ရောက်ရခြင်း၏ အကြောင်းများစွာထဲက အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
• တို့ဗမာတွေမှာ၊ စစ်စစ်မှန်မှန်တွေ လိုတယ်။
• စစ်သားလုပ်ရင် စစ်သားစစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• ဘုန်းကြီး လုပ်ရင် ဘုန်းကြီး စစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• သံဃာဟာ သံဃာအစစ်အမှန်ဖြစ်ရမယ်။
• ကျောင်းဆရာဟာ ကျောင်းဆရာစစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• ဆရာဝန်ဟာ ဆရာဝန် စစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• အင်ဂျင်နီယာဟာ အင်ဂျင်နီယာ စစ်စစ်ဖြစ်ရမယ်။
• စာရေးဆရာဟာ စာရေးဆရာစစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• ကဗျာဆရာဟာ ကဗျာဆရာစစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• ပန်းချီဆရာဟာ ပန်းချီဆရာ စစ်စစ် ဖြစ်ရမယ်။
• အနုပညာသမားဟာ အနုပညာသမားစစ်စစ်ဖြစ်ရမယ်။
• သတင်းစာဆရာဟာ သတင်းစာဆရာ စစ်စစ်ဖြစ်ရမယ်။
• တော်လှန်ရေးသမားဟာ တော်လှန်ရေးသမားစစ်စစ်ဖြစ်ရမယ်။
• နိုင်ငံရေးသမားဟာ နိုင်ငံရေးသမား စစ်စစ်ဖြစ်ရမယ်။
အုတ်ရောရော ကျောက်ရောရော လုပ်လို့ မရဘူး။ ဟိုဟိုဒီဒီ လုပ်လို့ မရဘူး။ ယောင်ခြူးလုပ်လို့ မရဘူး။ ရောယိမ်းလိုက် ဘသားယိမ်းလိုက်နဲ့ ယိမ်းအက ကနေလို့ မရဘူး။ အခုဟာက မယောင်ရာ ဆီလူးတွေ များနေတယ်။
• ရွှီရှောင်တွေနဲ့ တိုင်းပြည်တည်ဆောက်လို့ မရဘူး။
• ပေါ်ကြော့တွေနဲ့ တော်လှန်ရေး လုပ်လို့ မရဘူး။
• အာချောင်တဲ့ကောင်တွေနဲ့ လက်နက်ကိုင်လို့ မရဘူး။
• နလပိန်းတုံးတွေနဲ့ တိုင်းပြည် အုပ်ချုပ်လို့ မရဘူး။
• ငဖျင်းတွေနဲ့ ပညာမြှင့်ချင်လို့ မရဘူး။
• ဝိနည်းမလေးစားဘဲနဲ့ သာသနာပြုလို့ မရဘူး။
• စစ်ပညာတောင်မသင်ဖူးဘဲ စစ်သူကြီးလုပ်မှတော့ တပ်ပျက်ပြီပေါ့။
ဗမာတွေဟာ ရှက်တတ်ရင်၊ သေလို့ ရပါတယ်။ အခုက မရှက်တတ်တာ ခက်တယ်။ ရှက်တတ်တဲ့စိတ်လေး ရှိရင်၊ ဗမာပြည်ကို ပြန်တည်ဆောက်လို့ ရနိုင်ပါတယ်။ အခုက မျက်နှာပြောင်တိုက်တတ်ရင် ခေါင်းဆောင်လုပ်လို့ ရပြီဆိုတဲ့ခေတ်ဖြစ်နေတယ်။ ဗမာတွေဟာ ကိုယ်ကျင့်မဏ္ဍိုင်ကို ပြန်လည် တည့်မတ်နိုင်ရမယ်။ ဓားနဲ့ ထိုးချင်ရင် ရှေ့လှည့်လို့ ပြောရမယ်။ နောက်ကျောကနေ ဓားနဲ့ မထိုးရဘူး။ ဗမာတွေမှာ ဗမာ့အမှတ်သရုပ်ပျောက်သွားပြီ။
■ ကိုယ့်ပေါင်ကို လှန်ထောင်းနိုင်မှ
ဗမာတို့ အကြောင်း ပြောရတာ၊ ကိုယ့်ပေါင်ကို ကိုယ်လှန်ထောင်းရတာပဲ။ ကိုယ့်ပေါင်ကို လှန်ထောင်းရတာဆိုတော့၊ နာမှာစိုးလို့ – ခပ်ဖွဖွပဲ ထောင်းရတဲ့သဘော။ ဗမာတွေ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ညှာနေတာ များပြီ။ ချစ်ရင် ဖော့တွေး၊ မုန်းရင် ဖိပြော…ဆိုတာ ဗမာတို့ အကျင့်လိုဖြစ်နေပြီ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို လိမ်နေတာတွေ များတယ်။ ဗမာတို့ရဲ့ နေ့စဉ် လူမှုစီးပွားဘဝကို ကြည့်ပါ။ ဗမာတို့ရဲ့ နေ့စဉ် လူမှုနိုင်င့ရေးဘဝကို ကြည့်ပါ။ ဗမာတို့အပေါ် လွှမ်းမိုးထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နိုင်ငံရေးဘောဂဗေဒဖြစ်စဉ်ကို ကြည့်ပါ။ အခြယ်လှယ်ခံသာသာလောက်ပါပဲ။ ဗမာတို့ဟာ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ ကိုယ်စွမ်းကိုယ်စ တုံးကုန်ကြပြီ။ တိုင်းတပါးက ပစ္စည်းပစ္စယကို သွင်းမလာနိုင်ရင် ဘာမှ မသုံးနိုင်တော့ဘူး။ နယ်စပ်တွေမှာ၊ နံနံပင် တစ်စီးက အစ – တိုင်းတပါးဆီကနေ ဝယ်သုံးရတာ တွေ့ဖူးတယ်။
• ကိုယ်စွမ်းကိုယ်စ ညံ့ကုန်ကြပြီ။
• ကိုယ်စွမ်းကိုယ်စ တုံးကုန်ကြပြီလို့ ပြောရမယ်။
• အချင်းချင်း ညှာတယ်ဆိုတာလည်း သိပ်မရှိဘူး။
• မျက်ကန်း ဖြစ်ကုန်တယ်။
• မျက်စိပိတ် နားပိတ်ဖြစ်ကုန်တယ်။
• ချင့်ချင့်ချိန်ချိန် ဆိုတာကို ဗမာတို့ နားမလည်တော့ဘူး။
• အကန့်အသတ်ဆိုတာကို ဗမာတို့ မသိတော့ဘူး။
• ဟော့ဟော့ရမ်းရမ်းတွေ များတယ်။
• ဒုံးဒုံးဒိုင်းဒိုင်းတွေ များတယ်။
■ မှိန်းလိုက်နေတဲ့ ဗမာတွေ များ
ရှေးယခင်တုန်းက ဗမာတွေမှာ ဆိုရိုးတွေ အတော်များများ ချန်ထားခဲ့တယ်ဆိုတာ ဗမာ့စရိုက်ကို နည်းနည်း ပြချင်လို့ ဖြစ်တာတွေ ပါလိမ့်မယ်။ တုံးတိုက်တိုက်၊ ကျားကိုက်ကိုက် လုပ်လိုက်မယ်ဆိုတာဟာ ရဲရဲတင်းတင်း – မတွန့်မဆုတ် လုပ်လိုက်မယ်ဆိုတဲ့သဘော။ ဒါက ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်ဖက်မှာလည်း သိပ်ကို သွေးဆူ သွေးပူလွန်းတဲ့ ဗမာတွေအဖို့၊ နှိုင်းနှိုင်းချိန်ချိန် သုခမိန်ဖြစ်ရမယ် မဟုတ်လား။ ဗမာတို့ဟာ ဆင်သေကောင်ပုပ်တွေ့လို့ မြစ်ရေလျင်ကြောမှာ မျောနေတဲ့ ကျီးမိုက်လို ဖြစ်နေပြီ။ ပင်လယ်ဝရောက်လို့ ထပျံရကောင်းမှန်း မသိဘူး။ မှိန်းနေကြတာများတယ်။ မှိန်းလိုက်နေတဲ့ ဗမာတွေများလေလေ၊ ဗမာပြည်က ပျက်လေလေပါပဲ။ တို့မျိုးဆက် နောက် သုံးလေးခုအတွက် ရင်လေးစရာပါပဲ။
■ ငတေစိတ်ဓာတ်နဲ့ ဗမာ
စီးပွားကုန်သွယ်စိုက်ပျိုးမှုကို ကြည့်ရင်လည်း၊ ဗမာတို့အတွက် ရင်လေးစရာပဲ။ စက်မရှိရင် အလုပ်မလုပ်တတ်တော့ဘူး။ လောင်စာဆီ မရှိရင် မထွန်နိုင်တော့ဘူး။ မျိုးစေ့ မရရင် မစိုက်နိုင်တော့ဘူး။ ဓာတ်မြေဩဇာမရှိရင် မစိုက်တတ်တော့ဘူး။ ပိုးသတ်ဆေး မသုံးနိုင်ရင် မကာကွယ်နိုင်တော့ဘူး။ ဒိုင်က မဝယ်ရင်၊ မရောင်းတတ်တော့ဘူး။ အားလုံးကို မှီခိုနေတယ်။ ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်းကလည်း ဗမာတို့ရဲ့ အခြေခံ လုပ်အားတွေကို သိမ်းကြုံးဝါးမြိုဖို့ ကြိုးစားနေတာပဲ။ ပိုဆိုးတာက ဖာသိဖာသာသမားတွေ များနေကြတာ။ တောရော၊ မြို့ရော အစုံပါပဲ။ ဗမာတွေ အမှုမဲ့ အမှတ်မဲ့ မနေကြနဲ့လို့ ဆော်ဩရမယ်။ ငါ ကောင်းစားရင် ပြီးရောဆိုတဲ့ ငတေသမားတွေ များနေလွန်းတာဟာ ဗမာတွေ တဖြည်းဖြည်း ပျက်သုဉ်းခန်းဆိုက်ရမယ့် အဖြစ်ပဲ။
■ မျိုးစေ့ကလည်း ညံ့၊ လယ်မြေကလည်း ညံ့
ဘုန်းကြီး မယ်သီလတွေဟာ လမ်းမှန်ကို ညွှန်ပြဖို့ လိုတယ်။ ဗမာတို့ရဲ့ စရိုက်ထဲမှာ ဘာသာတရားကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်တယ်ဆိုတဲ့ အခြေခံစရိုက် မပျောက်သေးဘူး။ သင်္ကန်းမြင်ရင် ကြည်ညိုရကောင်းမှန်း သိသေးတယ်။ သံဃာတော်တွေဟာ လယ်ယာမြေကောင်းသဖွယ်ဖြစ်ရမှာ။ ဒကာ – ဒကာမတွေဆိုတာကလည်း မျိုးစေ့ကောင်းသဖွယ်ဖြစ်ရမှာ။ မျိုးစေ့ကောင်းဟာ လယ်ယာမြေကောင်းမှာ စိုက်ပျိုးခွင့်ရမှ ကြီးထွားသန်မာပြီး အသီးအပွင့်ကောင်းထွက်သလိုပဲ။ အခုဖြစ်နေတာက ဗမာတွေမှာ မျိုးစေ့ကလည်း ညံ့လိုက်လာပြီ။ ပိန်လှီနေတယ်။ ရှုံ့ပိန့်နေတယ်။ လယ်ယာမြေဆိုတာကလည်း ဖွာတာတာ၊ ခပ်ဖွယ်ဖွယ်ဖြစ်နေတယ်။ မြေဆီဩဇာအဆီအနှစ်ဆိုတာ ရှားလာတယ်။
⦿ ဒီတော့ ဆရာလည်း ပျက်၊ ဒကာလည်း ပျက်ဆိုတော့ – နှုတ်ခမ်းပဲ့ချင်း မီးမှုတ်ဖို့ပဲ ရှိတယ်။ တစ်ကောင်ကလည်း ဂျိုကျိုး။ တစ်ယောက်ကလည်း နားရွက်ပဲ့ ဆိုတော့ – ဂျို(ချို) ကျိုး – နားရွက်ပဲ့ အချင်းချင်း ပလဲပနံ သင့်နေတာလည်း ၊ သိပ်မထူးဆန်းတော့ပါဘူး။
■ သူတော်ကောင်းဓာတ်ခံ မရှိ
ဗမာတို့ အပြောမှာ ရှိတယ်။ အိုးရွဲ့ရင် စလောင်းရွဲ့နဲ့ ဖုံးရတယ်….တဲ့။ ရွဲ့နေတဲ့ အိုးကို ပြင်ဖို့ တည့်ဖို့ ကြိုးစားကြရမှာဖြစ်တယ်။ သူရွဲ့ရင် ကိုယ်လည်း ရွဲ့လိုက်မယ်ဆိုတာက အဖြေကောင်း မဟုတ်ဘူး။ ယခင်စစ်အစိုးရခေတ်တွေတုန်းက၊ ဗမာရပ်ကွက်တွေထဲမှာ ချိတ်ထားတဲ့ စာသားတွေ၊ ဆိုင်းဘုတ်တွေ ရှိတယ် မဟုတ်လား။ သင်ကောင်းလျှင်၊ ကျွန်ုပ်မဆိုးပါ…ဆိုတဲ့ စာမျိုးတွေ။ အဲဒါက စိတ်ဓာတ်ကောင်းကို ပြတာ မဟုတ်ဘူး။ စေတနာကောင်းကိုလည်း ပြတာ မဟုတ်ဘူး။ သင်ကောင်းကောင်း၊ မကောင်းကောင်း၊ ကျွန်ုပ်ကောင်းမယ် ဆိုတာမျိုးဖြစ်ရမှာ။ ဗမာတွေ ကောင်းတယ်ဆိုတာ အခြေအနေအပေါ်မှာ မူတည်နေသလိုဖြစ်နေတယ်။ နဂိုမူလဓာတ်ခံမှာကိုယ်က၊ ကောင်းတဲ့ဓာတ်ခံ ရှိနေရမယ် မဟုတ်လား။ သင်ကောင်းလျှင်၊ ကျွန်ုပ်မဆိုးပါ…ဆိုတာမျိုးက၊ သူတော်ကောင်းဓာတ်ခံ အခြေမခိုင်ဘူးဆိုတာ ပြနေတာ။ ဗမာတွေဟာ အခြေအနေပေးလို့ မဆိုးသွမ်းဘူးလို့ ပြောလို့ ရတဲ့ အခြေအနေဖြစ်နေတယ်။ အခြေအနေများပေးရင်၊ ဆိုးသွမ်း မိုက်ရိုင်း ယုတ်မာဖို့လည်း ဝန်မလေးဘူးဆိုတာကို တွေ့နေရတယ်။
■ ရရစားစား – အမြီးကျက် အမြီးစား၊ ခေါင်းကျက် ခေါင်းစား
ပြီးစီးခဲ့တဲ့ ၂၀၂၁ ကနေ ၂၀၂၅ အထိ (၅) နှစ်တာကာလအခင်းအကျင်းကို ကြည့်ရင် သိပ်သိသာတာပဲ။ သည့်နောက်ပိုင်း ဗမာတွေထဲမှာ ရရစားစားတွေ များလာတယ်။ ရထားတဲ့အရာကို ချင့်ချင့်ချိန်ချိန် လုပ်မယ်၊ ထားသိုမယ်၊ အပ်နှံမယ်၊ သိမ်းဆည်းမယ်၊ ဝေငှမယ်ဆိုတာမျိုးတွေက ဗမာတွေထဲမှာ သိပ်မတွေ့ရတော့ဘူး။ ငါစားရရေးသာ အခရာဖြစ်လာတယ်။ အမြီးကျက်ရင် အမြီး စားမယ်၊ ခေါင်းကျက်ရင် ခေါင်းစားမယ်။ မစောင့်နိုင်တော့ဘူး။ မအောင့်နိုင်တော့ဘူး။ ပြင်ဆင်တာမျိုး၊ စောင့်ဆိုင်းတာမျိုး၊ စောင့်စည်းတာမျိုး မရှိတော့ဘူး။ လက်ရှိ ဗမာ့လူ့အသိုင်းအဝိုင်းထဲမှာ အမြီးကျက် အမြီးစား၊ ခေါင်းကျက် ခေါင်းစားတွေ များလာတယ်။ ဒါက ဘာလဲဆိုတော့ – ငတ်လာတယ်ဆိုတဲ့ သဘောကို ပြတာ။ ရတုန်း ယူထား၊ နောက်ဆိုရင် မသေချာဘူးဆိုတဲ့ စိုးရိမ်စိတ်က ဗမာတွေထဲမှာ ကြီးစိုးလာတယ်။ မိုးရွာတုန်း ရေခံတာ ကောင်းပါတယ်။ လသာတုန်း ဗိုင်းငင်တာ ကောင်းပါတယ်။ ဒါကတော့ အခြေအနေ အချိန်အခါကို ကြည့်ပြီးတော့၊ ထုတ်သင့်တဲ့ လုံ့လ စိုက်ထုတ်ရမယ်ဆိုတာကို ညွှန်းတာပါ။ ဒါပေမယ့် ရတုန်း ယူထား – နောက်ဆို မသေချာဘူးဆိုတဲ့ အပြုအမူတွေကတော့ လောဘဇောကို ညွှန်းတာ။
■ သီလအဆောက်အအုံ ပြန်ထူထောင်
ကိုယ်နဲ့ မထိုက်ရင် မယူရဘူး။ ကိုယ်နဲ့ မထိုက်တာကို ရချင်တာ သီလကျိုးပေါက်တာပဲ။ ကိုယ်နဲ့ မထိုက်တန်တာကို မယူရဘူး။ ကိုယ်နဲ့ မထိုက်တန်တာကို မလိုချင်ရဘူး။ ဗမာတွေကြားထဲမှာ သီလအဆောက်အအုံကို ပြန်လည် ထူထောင်ရမယ့် အချိန် ရောက်နေပါပြီ။
• လောဘ အဆောက်အအုံကလည်း သိပ်ကို ကျယ်ပြန့်လာတယ်။
• ဒေါသ အဆောက်အအုံကလည်း မီးဟုန်းဟုန်းတောက်နေတယ်။
• မောဟ အဆောက်အအုံကလည်း ပိန်းပိတ်လို့ မှောင်နေတယ်။
• ဗမာတွေဟာ အဝိဇ္ဇာ အမှောင်ဖုံးနေပါတယ်။
• သိမှုဆိုတာကလည်း အပေါ်ယံ ရှပ်ပါးပါးပါပဲ။
• တတ်မှုဆိုတာကလည်း မတောက်တခေါက်ပါပဲ။
• တင်းပြည့်ကျပ်ပြည့်ဆိုတာ ဖြစ်နေရမှာ။
• ပေါက်ပေါက်မြောက်မြောက်ဆိုတာ ဖြစ်နေရမှာ။
• တို့ကနန်းဆိတ်ကနန်းတဲ့ ဘာမှ ဖြစ်လာမှာ မဟုတ်ဘူး။
• ငုပ်မိသဲတိုင် ဖြစ်ရမှာပေါ့။
• လိုက်သင့်တယ်ဆိုရင် ရေဆုံးမြေဆုံးအထိ လိုက်နိုင်ရမှာပေါ့။
ဗမာတွေကိုယ့်အလုပ်ကို ကိုယ်သိပါ။ ကိုယ်လုပ်ရမယ့် အလုပ်ကို ကိုယ်သိပါ။ လူအုပ်ကြီးနောက် လိုက်တာတွေ လျော့ပါ။ အများသဘော အမှားပေါပါတယ်။ ဗမာတွေမှာ ဆင်ခြင်တုံတရား ညံ့ဖျင်းရလောက်အောင်၊ ရေခံမြေခံ မရှိတာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ ဘာသာတရားကနေလည်း မြင့်မြတ်တဲ့ အဆုံးအမ၊ အသွန်အသင်တွေကို ရနိုင်တယ်။ စာပေတွေကနေလည်း စိတ်ကောင်း၊ ကျင့်ဝတ်ကောင်းတွေကို မွေးမြူနိုင်သလို၊ ကရုဏာတရား – ချစ်ခြင်းတရားဆိုတာတွေကို သောက်စို့နိုင်ပါတယ်။ ကျောင်းတွေကနေလည်း အစဉ်အလာကောင်းတွေနဲ့ အတွေးအမြင်ကောင်းတွေကို ထုတ်နှုတ်ယူနိုင်ပါတယ်။ ငါတို့ရဲ့ ဘိုးဘေးတွေဆီကနေ မျိုးဆက်အလိုက် လက်ဆင့်ကမ်းလာတဲ့ သွန်သင်ချက်တွေ၊ အသိဉာဏ်တွေလည်း ရှိနေပါသေးတယ်။ ဒါတွေကို တန်ဖိုးထားရကောင်းမှန်း မသိဘူးပဲ၊ ပေလျာလကန် ပြုထားတာဟာ ရင်နာစရာပါပဲ။
■ ငိုစားရယ်စားဘဝမှာ ပျော်မြူးမနေနဲ့
ဗမာတွေဟာ အမေကျော် ဒွေးတော် လွမ်းတယ်။ ပထွေးကို ဖအေရင်းထက် ပိုချစ်ပြနေတယ်။ နောက်ဆုံး ပြောချင်တာက ဗမာတွေ စောက်ရှက်ရှိစမ်းပါလို့ ပြောရတော့မှာပဲ။ ရှက်တတ်ရင် ငါတို့ အခု လုပ်နေတဲ့ အလုပ်မျိုးတွေ လုပ်နေကြမှာ မဟုတ်ဘူး။ ထမင်း တစ်လုတ်အတွက် အဲသည့်လောက် လုပ်စရာ ရှားရသလား။ ဂုဏ်သိက္ခာဆိုတာကလည်း ငိုစားရယ်စားဘဝကနေ ရမလာနိုင်ဘူး ဆိုတာ ဗမာတွေ သတိရှိသင့်တယ်။ မျက်နှာပြောင် မတိုက်နဲ့။ အရှက်ရှိပါ။ ကြောက်သင့်တဲ့အရာကို ကြောက်ပါ။ မလုပ်သင့်တာကို မလုပ်နဲ့။ လုပ်သင့်တာကို လုပ်ဖို့လည်း မပျက်ကွက်နဲ့။ အချင်းချင်း နားလည်ဖို့၊ အချင်းချင်း ရိုင်းပင်းဖို့နဲ့ ကရုဏာစိတ်ထားဖို့ဟာ တို့ဗမာတွေရဲ့ အခြေခံကျင့်စဉ်တွေအဖြစ် ရှိခဲ့ဖူးပြီးပြီ။ အခုလည်း ရှိကြဖို့ ကောင်းပါတယ်။
ငါ ဗမာမို့၊ ဗမာကို ချစ်တယ်လို့ ထင်ပါသလား။ ဆရာ ဦးအောင်သင်း ပြောသလို ပြောလိုက်ချင်ရဲ့။ ကိုယ့်လူမျိုးမို့သာ ကိုယ်ချစ်နေရတာ။ စိတ်ရှိတိုင်း ပြုရကြေးဆိုရင် – “ဖနောင့်နဲ့ တက်ပေါက်ချင်တာပဲ” လို့ ပြောရမယ်။
ဗမာမျိုးချစ်ဆောင်းပါးကို၊ “အချုပ်တန်း ဆရာဖေ” ရဲ့ တေးထပ်နဲ့ နိဂုံးချုပ်လိုက်ချင်ပါတယ်။
⦿ မြန်မာတွေ စည်းကမ်းဖောက်လို့၊ ထီးနန်းပျောက် ဖြစ်ပြီ။ ။ မှီးငြမ်းထောက် အသစ် ရှိတယ်။ ညစ်ပလီလူမျိုး။ ။ မိပစ်လို့ ဖ ရှောင်သွေသည်၊ ဂွကောင်တွေ ခွေးဖြစ်ပေါ့ဗျိုး။ ။ မြန်မာများ ကြွားကြတာမှာ၊ ဓားပြကာ လူဆိုး။ ကုလားမြင် သူ့အမေ ရိုးတော့မလို၊ ခု မြေလျှိုး ပုန်းရှောင်။ မိုက်မနော် ပြုမဟေးတို့က၊ သူ့ပထွေးတော့ ခွေးသို့ မဟောင်။ ။ ပြောရော့ဟဲ့ ရာဇဝင်ပြောင်အောင်။ စာဇင်တောင် ဦးချလို့။ ။ ပလူးရ ပြေးကြို့ခါခါ၊ ခွေးသို့ ပမာ။ ။ တွေးမိတိုင်း အရိုးနာသည်။ ။ အမျိုးပါ ဆဲချင်ပေါ့လေး။ [အချုပ်တန်းဆရာဖေ ၊ တေးထပ်၊ ၁၂၅၀ ခုနှစ်]
မင်းသေ့
၂၆ ၊ မေ၊ ၂၀၂၆
