Introduction

The glory of King Anawrahta’s reign during the Pagan era was built not only on Buddhist merit but also on loyalty and blood sacrifice. Among the most prominent of these sacrifices was the story of two Arab brothers from Thaton—Byat Wi and Byatta.

According to the Glass Palace Chronicle, these Arab brothers (Suraka) arrived in Thaton after a shipwreck and sought refuge with the Thaton king. The chronicle claims they consumed a magical fruit called “Zawgyi,” which granted them extraordinary strength and speed beyond ordinary human capability.

Some historians suggest that while this account is somewhat mythical, the brothers were likely skilled warriors from the Middle East who arrived through trade routes.

The Thaton king, fearing their powers, attempted to have them killed. The elder brother, Byat Wi, was executed in Thaton, but the younger brother, Byatta, escaped to Pagan and sought refuge with King Anawrahta.

Byatta became one of Anawrahta’s most trusted generals. He played a crucial role in the wars between Pagan and Thaton, securing many victories for Pagan’s forces. However, in an authoritarian system, “being too capable” can itself become a danger.

Under Anawrahta’s orders, Byatta was assigned the task of bringing flowers daily from Mount Popa. During these missions, he fell in love with May Wunna, the guardian spirit of Mount Popa. From this union came the Shwepyingi Brothers (also known as the Taungbyone Brothers). This may represent one of the earliest documented instances of Burmese-Arab intermarriage in Pagan history.

The Hidden Strategy Behind the Flower Offerings

King Anawrahta’s order for Byatta to bring flowers daily from Mount Popa had far more strategic depth than simply appreciating their beauty. This can be analyzed through three perspectives combining historical chronicles with modern historical interpretation:

1. Military Training and Testing Capabilities

Byatta possessed superhuman strength and speed, which Anawrahta was well aware of. The distance from Pagan to Mount Popa is over 30 miles, and the ability to run there and back in a single day represented capabilities similar to a modern “super soldier.”

The king essentially kept Byatta in constant combat-ready condition through daily physical training.

2. Monitoring Mount Popa’s Security

During that era, Mount Popa served as both a religious center and a region with dense forests and difficult terrain. By assigning Byatta to bring flowers, the king effectively used him as a daily scout to monitor unusual activities and conditions in the Popa region.

3. Testing Loyalty

Byatta was a foreigner of different ethnicity and religion who had fled from the Thaton king. A ruler like Anawrahta could not fully trust such an exceptionally capable individual without reservation.

This was a test of whether Byatta would faithfully obey royal commands regardless of hardship. From a modern perspective, it can also be seen as psychological control—keeping Byatta too busy with constant tasks to develop rebellious thoughts.

The Execution: Three Hidden Reasons

Byatta’s execution remains one of the most controversial and instructive episodes in Pagan history. While superficially attributed to “being late with flower offerings,” three deeper reasons lay beneath:

1. A Charisma That Challenged Royal Authority

After his relationship with May Wunna, Byatta gained significant influence among the people and spirit-worshipping communities in the Popa region. The birth of his two sons (the Shwepyingi Brothers) became a source of concern for Anawrahta.

An exceptionally capable foreign warrior establishing a base in a separate territory and gaining popular support represented a political threat to the throne.

2. The Error Between “Vigilance” and “Awareness”

According to chronicles, Byatta was late bringing flowers because he was enjoying time with May Wunna. However, from a historical perspective, this suggests Byatta had become “careless” regarding the king’s authority.

Anawrahta was extremely disciplined. Following the authoritarian mindset of “if you disobey my command once, you will disobey repeatedly,” he made an example of Byatta.

3. Fate’s Twist or Premeditated Conspiracy

Some historical essays suggest the execution was not the king’s impulsive decision but resulted from jealous ministers and officials spreading malicious gossip. The presence of a hero like Byatta disrupted the power balance within the court, prompting conspirators to arrange his removal.

According to tradition, Byatta’s final words were: “Though I must die, let my sons serve the king.”

However, this execution was not the end but the beginning of the tragedy.

After Byatta’s death, his wife May Wunna died of heartbreak. Although Anawrahta adopted Byatta’s two sons (the Shwepyingi Brothers), he eventually executed them as well by having them buried alive in the walls of the Taungbyone Pagoda.

The history of Byat Wi, Byatta, and the Shwepyingi Brothers teaches the lesson that “the exceptionally capable rarely meet happy ends.” While King Anawrahta used heroes to unify the country, he coldly eliminated them when their influence and charisma grew too great.

Historical Analysis

The story of Byat Wi and Byatta highlights two important aspects of Myanmar history:

First, from the Pagan era onward, Myanmar maintained international trade relations, with foreigners serving in the royal court.

Second, ancient spirit worship was deeply rooted not only among the ruling class but across all levels of Myanmar society.

Conclusion

Byat Wi and Byatta were not mere soldiers in the chronicles. They were victims of loyalty, love, and power. As we turn the pages of Pagan’s history, we can still glimpse Byatta’s flower-bearing path through the mists of Mount Popa.

References

Classical Chronicles

• Maha Yazawin Gyi (U Kala): Written in the 18th century, this is the earliest systematic compilation of Pagan era records, firmly documenting Byatta’s abilities and the May Wunna story.
• Glass Palace Chronicle: Written during the Konbaung period as a revised compilation of earlier chronicles, this contains the most complete and widely known account of Byat Wi and Byatta.

Modern Research

• Myanmar History (Dr. Than Tun): Critically examines legendary elements from a historical perspective, analyzing Byatta as an Arab warrior.
• The Glass Palace Chronicle (Pe Maung Tin & G.H. Luce): English translation of Myanmar chronicles, referenced by international historians.
• Ancient Myanmar History (Dr. Khin Win): Compares Pagan era multi-ethnic culture and court officials using modern historical evidence.

Credit: Aung San Oo – Myanmar Muslims News Network

Myanmar Muslims News Network

odtseSnrpo9a32D550g51t93u87c3m 80Pe c 3tl0i0 a023c:6gtaagf51e ,gMi0e9b8rh ·

ပုဂံ၏ ကြမ္မာငင်ခဲ့သော လေပြင်းနှစ်စင် – ဗျတ်ဝိနှင့် ဗျတ္တ

—

နိဒါန်း

ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်းစော၏ ထီးနန်းစည်းစိမ်သည် ဘုန်းလက်ရုံးနှင့်သာ တည်ဆောက်ခဲ့သည်မဟုတ်၊ သစ္စာတရားနှင့် သွေးစွန်းသော စတေးမှုများပေါ်တွင်လည်း အခြေခံခဲ့သည်။ ထိုစတေးမှုများထဲတွင် အထင်ရှားဆုံးကတော့ သထုံပြည်မှ ပါလာသော အာရပ်အနွယ်ဝင် ညီနောင်နစ်ပါး ဗျတ်ဝိနှင့် ဗျတ္တတို့၏ ဇာတ်လမ်းပင် ဖြစ်သည်။

မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၏ အဆိုအရ သထုံပြည်သို့ သင်္ဘောပျက်၍ ရောက်ရှိလာသော အာရပ်အနွယ်ဝင် (စူရကာ) ညီနောင်နှစ်ဦးသည် သထုံမင်းထံတွင် ခိုလှုံခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဇော်ဂျီဖိုဝင်သားကို စားမိရာမှ အလွန်အမင်း အင်အားကြီးမားကာ သာမန်လူတို့ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော ခွန်အားနှင့် လျင်မြန်မှုကို ရရှိခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။

သမိုင်းပညာရှင်အချို့ကမူ ဤသည်မှာ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် ထိုညီနောင်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းမှ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရင်း ရောက်ရှိလာသော စစ်ပညာကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ကြသည်။

သထုံမင်းသည် ညီနောင်နှစ်ဦး၏ အစွမ်းကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် သတ်ဖြတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ အစ်ကိုဖြစ်သူ ဗျတ်ဝိသည် သထုံတွင် အသတ်ခံရသော်လည်း ညီဖြစ်သူ ဗျတ္တသည် ပုဂံပြည်သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ကာ အနော်ရထာမင်းထံ ခိုလှုံခဲ့သည်။

ဗျတ္တသည် အနော်ရထာမင်း၏ အယုံကြည်ရဆုံးသော လက်ရုံးတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပုဂံနှင့် သထုံ စစ်ပွဲတွင် ဗျတ္တသည် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ပုဂံတပ်မတော်အတွက် အောင်ပွဲများစွာ ဆောင်ကြဉ်းပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အာဏာရှင်ဆန်သော ထီးနန်းယန္တရားတွင် “အစွမ်းထက်လွန်းခြင်း” သည်ပင် အန္တရာယ်တစ်ခု ဖြစ်လာတတ်သည်။

အနော်ရထာမင်း၏ အမိန့်ဖြင့် ပုပ္ပါးတောင်မှ ပန်းဆက်ရသော တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရင်း ဗျတ္တသည် ပုပ္ပါးတောင်၏ အရှင်သခင်မ မယ်ဝဏ္ဏ နှင့် ချစ်ကျွမ်းဝင်ခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ရွှေဖျဉ်းညီနောင် (တောင်ပြုန်းမင်းညီနောင်) တို့ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ပုဂံသမိုင်းတွင် မြန်မာနှင့် အာရပ် သွေးနှောမှု၏ အစောဆုံးသော မှတ်တမ်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။

အနော်ရထာမင်းစောသည် ဗျတ္တအား ပုပ္ပါးတောင်သို့ နေ့စဉ် “ပန်းဆက်” ခိုင်းရခြင်း၏ နောက်ကွယ်တွင် ပန်း၏အလှအပကို ခံစားလိုခြင်းထက် ပိုမိုနက်နဲသော နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးရည်ရွယ်ချက်များ ရှိနေခဲ့ပါသည်။

ယင်းအကြောင်းရင်းများကို ခေတ်သစ်သမိုင်းအမြင်နှင့် ရာဇဝင်အဆိုများ ပေါင်းစပ်၍ အချက် (၃) ချက်ဖြင့် သုံးသပ်နိုင်ပါသည်။

၁။ စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုနှင့် အစွမ်းအစကို စမ်းသပ်ခြင်း

ဗျတ္တသည် သာမန်လူထက် ခွန်အားကြီးပြီး လျင်မြန်သူဖြစ်ကြောင်း အနော်ရထာမင်း သိရှိထားသည်။ ပုဂံမှ ပုပ္ပါးသို့ ခရီးအကွာအဝေးမှာ မိုင် ၃၀ ကျော်ရှိပြီး တစ်နေ့တည်းနှင့် အသွားအပြန် ပြေးလွှားနိုင်ခြင်းမှာ ယနေ့ခေတ် စူပါစစ်သည်တော် (Super Soldier) တစ်ဦး၏ စွမ်းဆောင်ရည်မျိုး ဖြစ်သည်။

မင်းကြီးသည် ဗျတ္တ၏ ကိုယ်ကာယကြံ့ခိုင်မှုနှင့် လျင်မြန်မှုကို အမြဲတမ်း အသင့်ရှိနေစေရန် (Combat Ready) နေ့စဉ် လေ့ကျင့်ခန်းဆင်းခိုင်းသည့် သဘောဖြစ်သည်။

၂။ ပုပ္ပါးဒေသ၏ လုံခြုံရေးနှင့် အခြေအနေကို စောင့်ကြည့်ခြင်း

ထိုခေတ်က ပုပ္ပါးတောင်သည် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ဗဟိုချက်ဖြစ်သလို၊ တောတောင်ထူထပ်ပြီး လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ခက်ခဲသော ဒေသဖြစ်သည်။

ဗျတ္တအား ပန်းဆက်ခိုင်းခြင်းဖြင့် ပုပ္ပါးဒေသတွင် ထူးခြားသည့် လှုပ်ရှားမှုများရှိမရှိ၊ တောတောင်အခြေအနေ မည်သို့ရှိသည်ကို နေ့စဉ် သတင်းပို့စေသည့် “ကင်းထောက်စစ်သည်” (Scout) တစ်ဦးအဖြစ် အသုံးချခြင်း ဖြစ်သည်။

၃။ သစ္စာတရားကို စမ်းသပ်ခြင်း

ဗျတ္တသည် လူမျိုးခြား၊ ဘာသာခြားဖြစ်ပြီး သထုံမင်းထံမှ ပြေးလာသူဖြစ်သည်။ အစွမ်းထက်လွန်းသော ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးကို အနော်ရထာကဲ့သို့သော ဘုရင်တစ်ပါးသည် အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ရန် ခက်ခဲသည်။

မည်မျှပင် ပင်ပန်းစေကာမူ မင်းမိန့်ကို တသေတိမ်းမတ်လိုက်နာခြင်း ရှိ၊ မရှိကို စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်အမြင်ဖြင့်ဆိုရသော် ဗျတ္တကို အနားမပေးဘဲ တာဝန်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုကြားတွင် အလုပ်ရှုပ်နေအောင် ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြင့် ပုန်ကန်လိုစိတ် မပေါ်ပေါက်စေရန် ထိန်းချုပ်ထားခြင်း (Psychological Control) လည်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။

ဖြည့်စွက်ချက်

ရာဇဝင်များအဆိုအရ ပန်းဆက်ရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ “မြေလှန်စနစ်” ဖြင့် တိုင်းပြည်အင်အားကို တည်ဆောက်နေသော အနော်ရထာမင်းကြီးအတွက် နန်းတွင်း၌ ပုပ္ပါးတောင်မှ လတ်ဆတ်သော စံပယ်ပန်းများ အမြဲရှိနေစေရန်ဟု ဆိုကြသော်လည်း၊ အမှန်တကယ်တွင်မူ ၎င်းမှာ ဗျတ္တအား ထိန်းချုပ်အသုံးချသည့် “စစ်ရေးဗျူဟာ” တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းလေ့လာသူများက ယူဆကြပါသည်။

ဗျတ္တ၏ ဘဝနိဂုံးသည် ကြေကွဲစရာ ကောင်းလှသည်။ အနော်ရထာမင်း၏ အမိန့်ကို တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ပျက်ကွက်ခြင်း မရှိခဲ့သော ဗျတ္တသည် နောက်ဆုံးတွင် ပန်းဆက်နောက်ကျမှုဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ရာဇဝင်ကျမ်းများတွင်မူ အနော်ရထာမင်းသည် ဗျတ္တ၏ အစွမ်းကို စိုးရိမ်လာသဖြင့် အကွက်ဆင် သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သွယ်ဝိုက်ညွှန်းဆိုကြသည်။

ဗျတ္တအား အနော်ရထာမင်းကြီး ကွပ်မျက်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်သည် ပုဂံရာဇဝင်တွင် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အကောင်းဆုံးနှင့် သင်ခန်းစာယူစရာ အရှိဆုံး အခန်းကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အပေါ်ယံကြည့်လျှင် “ပန်းဆက်နောက်ကျခြင်း” ဟူသော အသေးအဖွဲအပြစ်ကြောင့်ဟု ထင်ရသော်လည်း၊ ယင်း၏ နောက်ကွယ်တွင် ပိုမိုနက်နဲသော အကြောင်းအရင်း (၃) ချက် ရှိနေပါသည်။

၁။ အာဏာစက်ကို စိန်ခေါ်လာသည့် “ဩဇာ”

ဗျတ္တသည် ပုပ္ပါးဒေသတွင် မယ်ဝဏ္ဏနှင့် အကြောင်းပါပြီးနောက် ထိုဒေသရှိ လူထုနှင့် နတ်ကိုးကွယ်သည့် အသိုင်းအဝိုင်းကြားတွင် ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် သားရတနာ နှစ်ဦး (ရွှေဖျဉ်းကြီး၊ ရွှေဖျဉ်းလေး) ထွန်းကားလာခြင်းက အနော်ရထာမင်းအတွက် စိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာသည်။

အစွမ်းထက်လွန်းသော လူမျိုးခြား စစ်သည်တော်တစ်ဦးသည် သီးခြားနယ်မြေတစ်ခုတွင် အခြေစိုက်ကာ လူထုထောက်ခံမှု ရလာခြင်းသည် ထီးနန်းအတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု (Political Threat) တစ်ခုဟု မင်းကြီးက ရှုမြင်ခဲ့ပုံရသည်။

၂။ “သတိ” နှင့် “အသိ” ကြားက အမှား

ရာဇဝင်အဆိုအရ ဗျတ္တသည် မယ်ဝဏ္ဏနှင့် ပျော်ပါးနေသဖြင့် ပန်းဆက်ရန် နောက်ကျခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော် သမိုင်းအမြင်ဖြင့် ကြည့်လျှင် ဗျတ္တသည် မင်းကြီး၏ အမိန့်အာဏာအပေါ် “ပေ့ါလျော့” လာခြင်း ဖြစ်နှိင်ပါသည်။

အနော်ရထာမင်းသည် စည်းကမ်းအလွန်ကြီးသူဖြစ်သည်။ “ငါ့အမိန့်ကို တစ်ကြိမ်ဖီဆန်လျှင် နောင်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ဖီဆန်လိမ့်မည်” ဟူသော အာဏာရှင်တို့၏ အတွေးအခေါ်ဖြင့် ဗျတ္တကို နမူနာပြ အပြစ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နှိင်သည်။

၃။ ကံကြမ္မာ၏ လှည့်ကွက် (သို့မဟုတ်) ကြိုတင်ကြံစည်မှု

အချို့သော သမိုင်းဆောင်းပါးများတွင် ဗျတ္တအား ကွပ်မျက်ခြင်းမှာ မင်းကြီး၏ စိတ်လိုက်မာန်ပါ ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ဘဲ၊ နန်းတွင်းရှိ မနာလိုသူ ဝန်ကြီး၊ မှူးမတ်တို့၏ ကုန်းချောစကားကြောင့်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ဗျတ္တကဲ့သို့သော သူရဲကောင်းတစ်ဦး ရှိနေခြင်းက နန်းတွင်းအာဏာချိန်ခွင်လျှာကို ပျက်ပြားစေသဖြင့် ၎င်းကို ဖယ်ရှားရန် အကွက်ဆင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။

ဗျတ္တ အသတ်ခံရချိန်တွင် သူ၏ နောက်ဆုံးစကားမှာ “ကျွန်ုပ် သေရသော်လည်း ကျွန်ုပ်၏ သားတော်များကိုမူ မင်းကြီးထံ၌ အမှုထမ်းပါစေ” ဟု မှာကြားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။

သို့သော် ဤကွပ်မျက်မှုသည် ဇာတ်လမ်း၏ အဆုံးမဟုတ်ဘဲ အစသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။

ဗျတ္တသေဆုံးပြီးနောက် ဇနီးဖြစ်သူ မယ်ဝဏ္ဏသည် ရင်ကွဲနာကျကာ သေဆုံးခဲ့ရသည်။

ဗျတ္တ၏ သားတော်နှစ်ဦး (ရွှေဖျဉ်းညီနောင်) ကို အနော်ရထာမင်းက မွေးစားခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ကုလားပျံအုတ်ကျောင်းတွင် “အုတ်နစ်ချပ်လပ်” မှုဖြင့် ထပ်မံကွပ်မျက်ခဲ့ပြန်သည်။

ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တနှင့် ရွှေဖျဉ်းညီနောင်တို့၏ သမိုင်းသည် “အစွမ်းထက်သူတို့၏ နိဂုံးသည် မလှပတတ်” ဟူသော ရာဇဝင်သင်ခန်းစာကို ပေးနေပါသည်။ အနော်ရထာမင်းကြီးသည် တိုင်းပြည်ကို စည်းလုံးရန်အတွက် သူရဲကောင်းများကို အသုံးချခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ဩဇာအာဏာ ကြီးမားလာမှုကိုမူ သွေးအေးအေးဖြင့် ဖယ်ရှားခဲ့သည်ကို တွေ့ရပါသည်။

သမိုင်းဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်

—

ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တတို့၏ ဖြစ်ရပ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အချက်အလက်နှစ်ခုကို မီးမောင်းထိုးပြနေသည်။

ပထမ အချက်မှာ ပုဂံခေတ်ကတည်းက မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှုရှိပြီး လူမျိုးခြားများ နန်းတွင်း၌ အမှုထမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒုတိယအချက်မှာ

ရှေးဟောင်းရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုမှာ မြန်မာနှိင်ငံတွင် ရှေးယခင်ကပင် အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားများသာမက အလွှာ အသီးသီးတွင် အမြစ်တွယ် ခဲ့ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။

နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့်

ဗျတ်ဝိနှင့် ဗျတ္တတို့သည် ရာဇဝင်ထဲမှ သာမန်စစ်သည်တော်များ သက်သက် မဟုတ်ပါ။ ၎င်းတို့သည် သစ္စာတရား၊ အချစ်နှင့် အာဏာ၏ သားကောင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ ပုဂံ၏ သမိုင်းစာမျက်နှာများကို လှန်ကြည့်တိုင်း ပုပ္ပါး၏ မြူခိုးများကြားတွင် ဗျတ္တ၏ ပန်းဆက်လမ်းကို ယနေ့တိုင် မြင်ယောင်နေကြရဆဲ ဖြစ်သည်။

ကိုးကားချက်များ

–

ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ခိုင်လုံသော အဓိကကိုးကားချက်များကို အချိန်ကာလနှင့် အမျိုးအစားအလိုက် စာဖတ်သူများကိုယ်တိုင် ရှာဖွေဖတ်ရှုနှိင်ရန်အတွက် အောက်ပါအတိုင်း အတိုချုပ် စုစည်းတင်ပြအပ်ပါသည်။

၁။ နန်းစဉ်ရာဇဝင်ကျမ်းများ (Classical Chronicles)

• မဟာရာဇဝင်ကြီး (ဦးကုလား): ၁၈ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့ပြီး ပုဂံခေတ်မှတ်တမ်းများကို အစောဆုံး စနစ်တကျ ပြုစုထားသော ကျမ်းဖြစ်သည်။ ဗျတ္တ၏ အစွမ်းနှင့် မယ်ဝဏ္ဏဇာတ်လမ်းကို အခိုင်အမာ ဖော်ပြထားသည်။

• မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး: ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ရေးသားပြီး ယခင်ရာဇဝင်များကို ပြန်လည်တည်းဖြတ်ထားသော ကျမ်းဖြစ်သည်။ ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တတို့၏ ဖြစ်ရပ်ကို အပြည့်စုံဆုံးနှင့် လူသိအများဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

၂။ ခေတ်သစ်သမိုင်းနှင့် သုတေသန (Modern Research)

• မြန်မာရာဇဝင် (ဒေါက်တာသန်းထွန်း): ဒဏ္ဍာရီလာ အချက်အလက်များကို ခဝါချပြီး သမိုင်းအမြင်ဖြင့် ဆန်းစစ်ထားသည်။ ဗျတ္တအား အာရပ်အနွယ်ဝင် စစ်သည်တော်တစ်ဦးအဖြစ် ရှုမြင်သုံးသပ်ထားသည်။

• The Glass Palace Chronicle (Pe Maung Tin & G.H. Luce): မြန်မာရာဇဝင်ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုထားပြီး နိုင်ငံတကာ သမိုင်းပညာရှင်များ ကိုးကားသည့် ကျမ်းဖြစ်သည်။

• ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် (ဒေါက်တာကျော်ဝင်း): ပုဂံခေတ်၏ လူမျိုးစုံ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မင်းမှုထမ်းများအကြောင်းကို ခေတ်သစ်သမိုင်း အထောက်အထားများဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ပြထားသည်။